ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ Оқу жоспары 10 - сынып
«НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛІК МЕКТЕПТЕРІ» ДЕРБЕС БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫ
Мазмұны
Ұзақ мерзімді жоспар.......................................................................................................... | 1 |
Тілдік мақсаттарға кіріспе........................................................................................................... | 4 |
Орта мерзімді жоспар.......................................................................................................... | 6 |
Бөлім: Өркениет: даму ерекшеліктері....................................................... | 6 |
Бөлім: Этникалық және әлеуметтік процестер......................................... | 13 |
Бөлім: Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан....................... | 20 |
Бөлім: Мәдениеттің дамуы......................................................................... | 26 |
Қысқа мерзімді жоспар............................................................................................................. | 81 |
Сабақ жоспарының үлгісі............................................................................................................... | 81 |
2
Қазақстан тарихы Жоғары мектеп 10 сынып І тоқсан | |||
Өркениет: даму ерекшеліктері | |||
Осыған дейін меңгерілген білім | |||
Ежелгі заман өркениеттерінің, көшпелі және отырықшы-егіншілік, индустриалдық, постиндустриалдық (сақ, ғұн, түркі, ертефеодалдық мемлекеттер және т.б.) өркениеттердің пайда болуы мен дамуын қамтитын тарихи үрдістерді және қазіргі заманғы өркениеттің дамуына ақпараттық технологиялардың әсерін біледі. | |||
Контекст | |||
Берілген бөлімде Орталық Азия өркениеттерінің қалыптасуы және дамуына, Орталық Азия халықтарының әлемдік өркениетке қосқан үлесіне баға береді.Ұлы Дала өркениеті. | |||
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары | |||
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген. | |||
Пәндік мақсат | Тілдік мақсат | Пәнге қатысты лексика мен терминология | Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер |
Картаны пайдалана отырып «Ұлы Дала» тарихи- географиялық аймағын анықтау; Ұлы Дала ежелгі мәдениеттері нің сабақтастығын және өзара байланысын талдау; | Л.Н. Гумилевтың «Великая степь» еңбегі арқылы «Ұлы Дала» тарихи-географиялық аймағын анықтайды (оқылым дағдысы); Неліктен шетелдік зерттеушілер Қазақстан аумағындағы археологиялық мәдени ескерткіштерге қызығушылық танытуда? деген сұрақ төңірегінде пікірталас жүргізеді (айтылым дағдысы); Орталық Азия өркениеттері | Ұлы Дала өркениеті, Тұран, Оғыз даласы, Дешті Қыпшақ, көшпелі шаруашылық, далалық ландшафт, далалық аймақ, Мәңгілік Ел, Ұлы Дала елі, Ботай мәдениеті, Беғазы- Дәндібай мәдениеті. Өркениет, мәдениет (рухани және материалдық), тарихи, географиялық | Көшпелілер мекендеген аумақ «Ұлы Дала» деп аталады, себебі ... Көшпеліліктің қалыптасуына........................................................ факторлар әсер етті. Ұлы даланы мекендеген тайпалар мен мемлекеттердің аумақтық орналасуындағы сабақтастық болды, өйткені ... Орталық Азия өркениеттері пайда болуының басты факторлары..... Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтарының ерекшеліктері ..... Орталық Азия халықтарының әлемдік материалдық/рухани мәдениетінің дамуына қосқан үлесі ..... |
туралы зерттеулер кестесін толтырады (жазылым дағдысы) Орталық Азия өркениет ошақтарының әлемдік өркениетке қосқан үлесі туралы пікірталасқа қатысады (айтылым, тыңдалым дағдылары) | ерекшелік, өркениет ошақтары, Орталық Азия, Ұлы Дала өркениеті. | ||||
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз. | |||||
Қысқаша шолу «Ұлы Дала» ұғымының тарихи-географиялық жағдайын сипаттап, Ұлы дала өркениетінің қайнар көзі және қалыптасуының ерекшеліктерін (энеолит, қола дәуірі) анықтайды. Қазақстан аумағындағы ежелгі археологиялық мәдениеттердің ерекшеліктері Ерте көшпенділер дәуіріндегі ежелгі мәдениеттерінің сабақтастығы және өзара байланысы түсіндіреді. Ерте көшпенділер өркениетінің әлемдік тарихи процестБЫМер барысына әсерін бағалайды. Әлемдік өркениет тарихындағы - Ұлы Дала. Бұл бөлімде оқушылар Орталық Азия өркениеттерінің саналуандығы мен өзара сабақтастығын анықтап, Орталық Азия халықтарының материалдық және рухани мәдениет жетістіктерін талдау арқылы әлемдік өркениеттің дамуына қосқан үлесіне баға береді. | |||||
Оқу мақсаттары | Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері | Мұғалімге арналған ескертпелер | Оқыту ресурстары | ||
10.1.1. 1 «Орталық Азия» түсінігін аймақтың тарихи және географиялық ерекшеліктерін сипаттау үшін пайдалану | Тарау: Орталық Азия өркениеттері: саналуандылығы және мәдени ортақтығы Тақырып: Орталық Азия: ұғымының тарихи және географиялық аспектілері. Зерттеу сұрақтары:
- Орталық Азияның этносаяси және әлеуметтік құрылымының, шаруашылық-мәдени дамуының ерекшелігі неде? М Алдыңғы білімін жаңғырту | Тарихи концепт (фокус): маңыздылық Оқушыларды сабақтың тақырыбымен, оқу мақсатымен таныстырыңыз. Дүние жүзінің саяси картасын көрсетіп, 10- сыныпқа дейін |
Masson, V.M. eds. UNESCO History of Civilizations of Central Asia. Paris: UNESCO, 1992. http://unesdoc.unes co.org/images/0009/0 00944/094466e.pdf
М. Кочевники и | ||
болады?
Ж/Т Оқушылар Орталық Азияның аумағы туралы ғалымдар арасындағы түрлі пікірлерді мәтін арқылы анықтайды. «File» әдісі арқылы мәтінді оқып талдайды: «F» - мәтіннен фактіні анықтайды «I» - мәтіннің негізгі идеясын анықтайды «L» - мәтінде көрсетілген мәселені анықтайды «E» - көтерілген мәселені өзіндік көзқараспен түйіндейді Ж/Т Орталық Азия аймағының географиялық ерекшеліктерін анықтау. Бұл географиялық ерекшелік аймақтың саяси, әлеуметтік- экономикалық, тарихи-мәдени дамуына қалай ықпал етеді? М «Географиялық детерминизм» ұғымына тоқталу. Бұл тұжырым бойынша географиялық орта онда өмір сүретін адамдар қоғамының саяси өзгерістерін, мәдениетін, экономикасын анықтайды. Т Орталық Азия аймағының тарихи ерекшеліктерін анықтайды. | география және тарих пәндері бойынша алған білімдері негізінде сұрақтарды талқылауды ұсыныңыз. Оқушылардың жауаптарынан соң мұғалім Орталық Азия аймағын картадан көрсетеді. «Орталық Азия дегеніміз бұл мұхитқа байланысы жоқ Азия мен Шығыс Еуропаның ішкі аймағы, қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан жерлерін қамтыған тарихи- географиялық аймақ.» Орталық Азияның негізгі географиялық ерекшеліктерін анықтау үшін аймақтың физикалық картасын беруге болады. | внешний мир. Изд.
применении термина «Центральная Азия» в исторических исследованиях // Вестник Бурятского государственного университета. - № 8. – 2011. – С. 142- 145. http://cyberleninka.r u/article/n/k-voprosu- o-primenenii- termina-tsentralnaya- aziya-v-istoricheskih- issledovaniyah
|
Содан соң бұл ерекшеліктерді саяси, әлеуметтік, экономикалық, этникалық-мәдени салалар бойынша қарастырады. Әр топқа бір ерекшелікті зерттеуді ұсынуға болады. Зерттеу сұрақтары: Орталық Азияның дамуында қандай ерекшеліктер бар? Орта Азияның табиғи-климаттық айырмашылығы қаншалықты тиімді? Орта Азия аймағын құрайтын елдердің тарихи және мәдени айырмашылықтары қандай? Зерттеу барысында әр ерекшелікті ашып көрсету үшін постер немесе диаграмма жасау ұсынылады. Оқушылармен бірлесе бағалау критерийлерін анықтау, оқушылардың топта белсенді жұмыс жасауына ықпал етеді Оқушылардың презентациясынан кейін мұғалім географиялық орналасуы бойынша батыста Орталық Азия Еуропамен, шығысында - азия елдерімен, солтүстігінде - Ресей Федерациясымен, оңтүстігінде мұсылман әлемі елдерімен ортақ шекарасы бар екенін түсіндіреді. Осылайша, бұрын айтылғандай, Орталық Азия мемлекеттері жер бетінде орналасқан, әлемдік мұхитқа тек транзиттік бағыттар арқылы шығуға мүмкіндік алады. Отын-энергетикалық ресурстар(мұнай және газ) бойынша әлемде екінші орынды иеленеді, сондай-ақ алтын, мыс, уран және ауыр металдар сияқты сирек кездесетін минералдарға бай. Жалпы алғанда, Орталық Азияға тән ерекшелігі - шығыс және батыс мәдениеттерінің қиылысында орналасуы, сондай-ақ түркі-исламдық мәдениеттің ықпалы бар. Оның тарихи түсіндірмесі мұнда Ұлы Жібек жолының | Оқушыларды Орталық Азия аймағының негізгі географиялық ерекшелігінің бірі мұхитқа шығу мүмкіндігінің жоқтығы туралы ойға жетелеңіз. Тарихи даму ерекшеліктерін анықтауда қиындық тудырған топтарға/ оқушыларға мұғалімнің түсіндіруі немесе қосымша ресурстар арқылы қолдау көрсеткені жөн: Саяси тұрғыдан Орталық Азия көптеген ғасырлар бойы әртүрлі сатыларды басынан кешірді. Ерте темір дәуіріндегі мемлекеттік дәстүрлер орта ғасырларда жалғасын тапты. Түркі саяси дәстүрлері кең таралып, ІХ-Х ғғ. мұсылмандық саяси дәстүрлермен интеграциясы жүзеге асты. Ал XIII ғ. басынан | 5. Абишева О. Центральная Азия как культурно- исторический регион. http://writers.kz/jour nals/?ID=12&NUM= 287&CURENT=&A RTICLE=7677 Оқушыларға Орталық Азияның шекарасы туралы бірнеше пікірлерді ұсыныңыз: «Орталық Азия — солтүстікте Арал теңізі мен қазақ далаларымен, оңтүстікте – Копетдаг пен Гиндикуш тау жүйелерімен, батыста – Каспий теңізімен, шығыста – Памирмен шектелген аймақ». (Хазанов А. М. Кочевники и внешний мир. Изд. 3-е, доп.—А: Дайк- Пресс, 2002. - 72 б.). |
өтуі. Ж/Т Қорытындылау Б «Ойды аяқта» тапсырмасы бойынша төменде берілген сөйлемнің бірін таңдап, өз ойын негіздеуді тапсырыңыз.
М Сабақты Н.Ә.Назарбаевтың мынадай сөзімен қорытындылауға болады. «Толық өркениетті ел болу үшін алдымен өз мәдениетімізді, өз тарихымызды бойымызға сіңіріп, содан кейін өзге дүниені игеруге ұмтылғанымыз жөн» Сабақ соңында оқушылар рефлексия жүргізеді:
Оқушылар өздерінің жұмысы мен сыныптастарының жұмысын белгілі бір критерийлер бойынша бағалай алады. | Шыңғыс хан негізін қалап кеткен саяси дәстүрлер үстемдік құрып, мұсылмандық саяси дәстүрлермен ұйқасып жатты. Көшпелі саяси дәстүрлер мен институттар (ұлыс, орда, хан кеңесі, құрылтай) қалыптасты. Шаруашылық (экономикалық) тұрғыдан бұл аймақта көшпелі және отырықшы шаруашылық түрлері жақсы дамыды. Белгілі бір дәрежеде, Орталық Азия аймағы – бұл қала мен даланың тоғысқан аймағы. Ұлы Жібек жолының сауда маршруттарында орналасқан Орталық Азия Шығыс пен Батысты жалғап тұрған мәдениет ошағы болды. Аймақ адамдардың, тауарлардың және идеялардың қозғалысының тоғысқан жеріне айналды. Этникалық тұрғыдан бұл аймақта | «Орталық Азия – батысында Каспий теңізінен бастап шығысында Батыс Қытайдың шекарасына дейінгі жерлерді қамтитын Азияның орталық аймағы. Ол солтүстікте Ресеймен және оңтүстікте Иран, Ауғанстан және Қытаймен шекараласады. Бұл аймақтың құрамына бұрынғы кеңес республикалары- Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Түрікменстан кіреді.» (Британ энцикл.) Гумбольдттың еңбегінде Орталық Азия деп Алтайдан Гималай тауларының солтүстігіне дейінгі |
ерте темір дәуірінде шығыс иран тілдес сақ тайпалары, кейінгі кезеңдерде түркі тілдес тайпалар өмір сүрді. Сақ және ғұн этникалық компоненттерінің ассимиляциясы нәтижесінде аймақта үстемдік құрған моноэтникалық түркі тектес тайпалар қалыптасты. Орталық Азия арқылы көптеген көшпелі тайпалар шығыстан батысқа миграцияны жүзеге асырып отырды. Әлеуметтік тұрғыда Орталық Азия қоғамы - дәстүрлі аграрлық қоғам. Бұл аймақта көшпелі қоғамға тән рулық қатынастар мен отырықшы қоғамға тән көршілік қауымдық қатынастар дамыды. Отырықшы қоғамда бірлесіп шаруашылық мәселелерді (маусымдық жұмыстарды жүзеге асыру, арықтар тартудың, дамбаларды, | жерлерді атаған еді. Орыс ғылымында Орта және Орталық Азия аймақтары көршілес деп қарастырылды. Орталық Азия деп Солтүстік Қытай мен Моңғолияның территориясын қамтыған физикалық- географиялық аймақты атады. Орыс тарихшылары мен географтары бұл аймақты Ішкі Азия деп те атаған. ЮНЕСКО әзірлеген тарихи басылымда Орталық Азия аймағын анықтауда климаттың ерекшеліктері негізге алынды. Бұл аймаққа Моңғолия, Батыс Қытай, Пенджаб, Солтүстік Үндістан мен |
су қорғандарын, су қоймаларын жасау) шешудің қажеттілігі қауымдық қатынастардың консервациясына, қауымдық дәстүрлердің сақталуына, ал көшпелі қоғамда жайылымды жерлерді бірлесіп пайдаланудың қажеттілігі рулық қатынастардың консервациясына, жаңа шаруашылық қажеттіліктерге сәйкес икемделуіне алып келді. Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. | Пәкістан, солтүстік батыс Иран, Ауғанстан, тайгаға дейінгі Ресейдің азиялық аймақтары және бес посткеңестік Орта Азиялық республиканың жерлері кірді. | ||
10.1.1.2 Әлемдік өркениеттегі Орталық Азияның рөлі туралы ғалымдардың пікірін зерттеу | Тақырып: Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы Зерттеу сұрағы: - Ғалымдар Орталық Азия өркениетінің әлемдік өркениеттегі рөліне қандай баға береді? БЫМ Тақтаға түркітанушы Л.Н.Гумилевтің пікірін ұсынып, оқушылармен бірге талқылаңыз. «...Орталық Азия ежелгі халықтарын Қытай мен Иранның көршілері ретінде қарастыруды тоқтату қажет. Олардың тарихы мен мәдениеті дербес дамыған деген тұжырым жасаудың уақыты келді.» | Тарихи концепт: маңыздылық Өркениет ұғымы, өркениетке қатысты көзқарастар (И.Гердер, | Өркениеттер қақтығысы теориясының негізін салушы С.Хантингтон: «Орталық Азия аймағының солтүстік, солтүстік-батыс және шығыс шекаралары басқа өркениеттермен |
Ж/Т Өркениетке қатысты зерттеулерді қарастыру. Өркениет теориясы бойынша авторларды атап, пікірлерін талдау. Ж Орталық Азия аймағының ерекшеліктерін анықтайды және ғалымдардың берген бағасына өзіндік пікірін білдіреді. Берілген пікір авторлары: Л.Н. Гумилев, Ш.Уәлиханов, Ш.Монтескье, С.Хантингтон, А.Вамбери, Э.Добльхофер. Ж/Т Зерттеу Оқушылар Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу үшін қажетті ресурстармен қамтамасыз етіледі. Ғалымдардың еңбектерінен үзінділер беріледі. | Л.Морган, К.Маркс, Вольтер, С.Хантингтон, А.Тойнби, О.Шпенглер, т.б.) туралы ақпарат беріңіз. Оқушылар осы пікірлер арқылы адамзат қоғамының даму сатысы ретінде және жергілікті (локальдық) өркениетке тән белгілерді көрсетеді. Мысалы, рулық қатынастардың ыдырауы, қалалардың пайда болуы, т.б. 1. Л.Н.Гумилев «Ежелгі түріктер» еңбегінде: «Ежелгі грек мәдениеті скиф мәдениеті дәуірінде туындап жатқан еді, Рим туралы сөз де етпеймін, тіпті Қытайдың өзі де жазуды жаңа игеріп жатты. Ал скиф патшалары, көшпелі тайпа одақтарының көсемдері Египет пирамидаларымен көлемі жағынан тең келер жерлеу ескерткіштерін құрып, Тутанхамон | шектесіп жатыр, солтүстік-батыста - ортодоксалды христиандық, шығысында – буддисттік, ал – оңтүстік- шығысында конфуцийлік өркениеттер тобымен тоғысып жатыр. Осылайша, ислам әлемінің перифериялық аудандарының арасында басқа өркениеттермен өзара байланыс тұрғысынан Орталық Азия – бірегей және бірден бір ерекше аймақ болып табылады». Ш.Уәлиханов: «Еуропада қаһарлы ордалы, қатыгез жабайылар сипатында көшпелі тайпалар жайлы жалған түсінік үстем болып келеді, көшпелі ... қырғыз |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| | ||||||||||||||||||||||||||
GREAT формуласы арқылы Орталық Азия аймағының әлемдік өркениеттегі рөлін (маңызын) талдайды: G (Groundbreaking) пайдалануға болады – елеулі/бетбұрысты; R (Remembered) – барлығының есінде сақталған; E (Events) – кең таралуға ие оқиға; A (Affected) – болашаққа әсер еткен; T (Terrifying) – қауіп. Әр топ Орталық Азия өркениетіндегі маңызды бір жетістіктерді анықтайды. Мысалы:
Интерпретация (Ж/Д) ПТМС формуласы арқылы келесі тұжырымға қатысты оқушының пікірін жазуы сұралады. «Ғалымдар Орталық Азия өркениетінің әлемдік өркениеттегі рөліне қандай баға береді?» Жоғары деңгейде /төмен деңгейде
| қазыналарымен салыстыруға келетін байлыққа толтырған еді. Осының барлығы б.з.д. VIII-VII ғасырларда Орталық Азияда мықты держава болып, тамаша мәдениет гүлденді.» 2. А.Вамбери: «Мерв, Манғышлақ, Гёрген және Отырар секілді жеке аудандарда, сірә, өткен ғасырларда мәдениет болған, алайда Орталық Азияның шөл даласы әрқашан қорқыныш тудырар шөл еді. Бір тамшы суы жоқ бірнеше күндік жол аралығы, көптеген шақырымдық құмға батқан мекендер, табиғаттың қатаң қаһары – осының барлығына ешбір өнер, ғылым мен сананың рухани жетістіктері қарсы тұра алмас. Маған Орталық Азияның бір тұрғыны: «Түркістан мен оның тұрғындарын Жаратушы ашу-ызаға келгенде | (қазақ) туралы түсінік қатыгез және мал тәріздес варвар идеясымен тығыз байланысты. Шындыққа сайып келсек, осы варварлардың басым бөлігінде өз жазба немесе ауызша әдебиеті мен аңыздары да баршылық.» Француз философы Ш.Монтескье «Парсы жазбалары» еңбегінде: «Әлемдегі бірде бір халық татарларды өзінің ұлықтығымен немесе жаулаушылық даңқымен асып түсе алмады. Бұл халық шынымен де Жаһанның билеушісі болып табылады; ал қалған халықтар оған қызмет ету үшін жаралғандай тәрізді, ол империяның |
жаратқан, ...түркістандықтар өз жүрегінен өшпенділік пен ызаны жоя алмайды» - деген еді». 1. Неміс тарихшысы Э.Добльхофер: «Бүгінгі кезде біз ежелгі түрік ескерткіштерінің тіліне бейқұмар қарай алмаймыз... Ежелгі мәдени халықтармен тұрақты қатынас негізінде қалыптасқан осы халық VI ғасырда дамудың жоғары сатысына жеткен еді» Ф Кестені бағалау мүмкіндігі бар. GREAT формуласы әдісімен Орталық Азия өркениетінің рөлін талдауда алдыңғы сабақтардағы білімдерін және ғалымдардың берген пікірлерін қолданады. | негізін құрушысы және жоюшы; барлық уақытта ол жер үстінде өз қуаттылығын айқындайтын, барлық заманда ол халықтардың қамшысы болған еді.» Лаумулин М.Т. Л 21 История Казахстана и Центральной Азии в мировой ориенталистике (к 550- летию Казахского ханства). — Астана: КИСИ, 2016. — 392 с. http://kisi.kz/ru/categ ories/books/posts/m- t-laumulin-istoriya- kazahstana-i-central- noj-azii-v-mirov Кшибеков Д. Культура и цивилизация [Текст] : Вообще и в частности.- Алматы: Қарасай, 2009.- |
224 --- Б.143. http://doc.nlrk.kz/resu lt/ebook_41/ Гумилев, Л. Н. Древ ние тюрки [Текст] / Л. Н. Гумилев. - М. : Т-ВО "Клышников, Комаров и К", 1993. - 513 с. http://www.e- reading.club/book.ph p?book=17524 Путешествиепо СреднейАзии / Арминий Вамбери ; Пер. с нем.................... М. : Вост. лит., 2003. — 320 с. http://kungrad.com/hi story/biblio/vamberi/ Булекбаев С. Вклад тюрков в мировую цивилизацию [Текст] : время / С. Булекбаев // Мысль. - 2015. - №12. - С. 31- |
Алимова Д. Культурный симбиоз и трансформация в истории народов Центральной Азии: эволюция исследовательского дискурса // Трансформации обществ Центральной Азии: --социокультурные аспекты. Материалы международного семинара ЮНЕСКО. – Алматы: Дайк- Пресс, 2013. – С. 78- 89. http://old.unesco.kz/c ulture/2015/Transfor mations_of_CA_Soci eties.pdf Абусеитова М. Общность истории и культуры Центральной Азии в контексте трансформации обществ // Трансформации |
обществ Центральной Азии: --социокультурные аспекты. Материалы международного семинара ЮНЕСКО. – Алматы: Дайк- Пресс, 2013. – С. 35- 45. http://old.unesco.kz/c ulture/2015/Transfor mations_of_CA_Soci eties.pdf Ртвеладзе Э. Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии — Ташкент: Университет мировой экономики и дипломатии, 2005. http://www.bulgari- istoria- 2010.com/booksRu/S r_Azija_Rtveladze.pd f | |||
10.1.1.2 Әлемдік өркениеттегі Орталық Азияның рөлі | Тақырып: Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы Зерттеу сұрағы: | Тарихи концепт: маңыздылық | Өркениеттер қақтығысы теориясының негізін салушы |
туралы ғалымдардың пікірін зерттеу | - Ғалымдар Орталық Азия өркениетінің әлемдік өркениеттегі рөліне қандай баға береді? БЫМ Тақтаға түркітанушы Л.Н.Гумилевтің пікірін ұсынып: «...Орталық Азия ежелгі халықтарын Қытай мен Иранның көршілері ретінде қарастыруды тоқтату қажет. Олардың тарихы мен мәдениеті дербес дамыған деген тұжырым жасаудың уақыты келді.»оқушылармен талқылау. Ж/Т Өркениетке қатысты зерттеулерді қарастыру. Өркениет теориясы бойынша авторларды атап, пікірлерін талдау. Ж Орталық Азия аймағының ерекшеліктерін анықтайды және ғалымдардың берген бағасына өзіндік пікірін білдіреді. Берілген пікір авторлары: Л.Н. Гумилев, Ш.Уәлиханов, Ш.Монтескье, С.Хантингтон, А.Вамбери, Э.Добльхофер. Ж/Т Қорытындылау. GREAT формуласы арқылы Орталық Азия аймағының әлемдік өркениеттегі рөлін (маңызын) талдайды: | Өркениет ұғымы, өркениетке қатысты көзқарастар (И.Гердер, Л.Морган, К.Маркс, Вольтер, С.Хантингтон, А.Тойнби, О.Шпенглер, т.б.) туралы ақпарат беріңіз. Оқушылар осы пікірлер арқылы адамзат қоғамының даму сатысы ретінде және жергілікті (локальдық) өркениетке тән белгілерді көрсетеді. Мысалы, рулық қатынастардың ыдырауы, қалалардың пайда болуы, т.б. 1. Л.Н.Гумилев «Ежелгі түріктер» еңбегінде: «Ежелгі грек мәдениеті скиф мәдениеті дәуірінде туындап жатқан еді, Рим туралы сөз де етпеймін, тіпті Қытайдың өзі де жазуды жаңа игеріп жатты. Ал скиф | С.Хантингтон: «Орталық Азия аймағының солтүстік, солтүстік-батыс және шығыс шекаралары басқа өркениеттермен шектесіп жатыр, солтүстік-батыста - ортодоксалды христиандық, шығысында – буддисттік, ал – оңтүстік- шығысында конфуцийлік өркениеттер тобымен тоғысып жатыр. Осылайша, ислам әлемінің перифериялық аудандарының арасында басқа өркениеттермен өзара байланыс тұрғысынан Орталық Азия – бірегей және бірден бір ерекше аймақ болып табылады». Ш.Уәлиханов: |
| ||||||||||||||||||||||||||
| | ||||||||||||||||||||||||||
G (Groundbreaking) пайдалануға болады – елеулі/бетбұрысты; R (Remembered) – барлығының есінде сақталған; E (Events) – кең таралуға ие оқиға; A (Affected) – болашаққа әсер еткен; T (Terrifying) – қауіп. | патшалары, көшпелі тайпа одақтарының көсемдері Египет пирамидаларымен көлемі жағынан тең келер жерлеу ескерткіштерін құрып, Тутанхамон қазыналарымен салыстыруға келетін байлыққа толтырған еді. Осының барлығы б.з.д. VIII-VII ғасырларда Орталық Азияда мықты держава болып, тамаша мәдениет гүлденді.» 2. А.Вамбери: «Мерв, Манғышлақ, Гёрген және Отырар секілді жеке аудандарда, сірә, өткен ғасырларда мәдениет болған, алайда Орталық Азияның шөл даласы әрқашан қорқыныш тудырар шөл еді. Бір тамшы суы жоқ бірнеше күндік жол аралығы, көптеген шақырымдық құмға батқан мекендер, табиғаттың қатаң қаһары – осының барлығына | «Еуропада қаһарлы ордалы, қатыгез жабайылар сипатында көшпелі тайпалар жайлы жалған түсінік үстем болып келеді, көшпелі ... қырғыз (қазақ) туралы түсінік қатыгез және мал тәріздес варвар идеясымен тығыз байланысты. Шындыққа сайып келсек, осы варварлардың басым бөлігінде өз жазба немесе ауызша әдебиеті мен аңыздары да баршылық.» Француз философы Ш.Монтескье «Парсы жазбалары» еңбегінде: «Әлемдегі бірде бір халық татарларды өзінің ұлықтығымен немесе жаулаушылық даңқымен асып түсе алмады. Бұл халық |
ешбір өнер, ғылым мен сананың рухани жетістіктері қарсы тұра алмас. Маған Орталық Азияның бір тұрғыны: «Түркістан мен оның тұрғындарын Жаратушы ашу-ызаға келгенде жаратқан, ...түркістандықтар өз жүрегінен өшпенділік пен ызаны жоя алмайды» - деген еді». 2. Неміс тарихшысы Э.Добльхофер: «Бүгінгі кезде біз ежелгі түрік ескерткіштерінің тіліне бейқұмар қарай алмаймыз... Ежелгі мәдени халықтармен тұрақты қатынас негізінде қалыптасқан осы халық VI ғасырда дамудың жоғары сатысына жеткен еді» Ф Кестені бағалау мүмкіндігі бар. GREAT формуласы әдісімен Орталық Азия өркениетінің рөлін талдауда алдыңғы | шынымен де Жаһанның билеушісі болып табылады; ал қалған халықтар оған қызмет ету үшін жаралғандай тәрізді, ол империяның негізін құрушысы және жоюшы; барлық уақытта ол жер үстінде өз қуаттылығын айқындайтын, барлық заманда ол халықтардың қамшысы болған еді.» Лаумулин М.Т. Л 21 История Казахстана и Центральной Азии в мировой ориенталистике (к 550- летию Казахского ханства). — Астана: КИСИ, 2016. — 392 с. http://kisi.kz/ru/categ ories/books/posts/m- t-laumulin-istoriya- kazahstana-i-central- |
сабақтардағы білімдерін және ғалымдардың берген пікірлерін қолданады. | Кшибеков Д. Культура и цивилизация [Текст] : Вообще и в частности.- Алматы: Қарасай, 2009.- 224 --- Б.143. http://doc.nlrk.kz/resu lt/ebook_41/ Гумилев, Л. Н. Древ ние тюрки [Текст] / Л. Н. Гумилев. - М. : Т-ВО "Клышников, Комаров и К", 1993. - 513 с. http://www.e- reading.club/book.ph p?book=17524 Путешествиепо СреднейАзии / Арминий Вамбери ; Пер. с нем.................... М. : Вост. лит., 2003. — 320 с. http://kungrad.com/hi story/biblio/vamberi/ Булекбаев С. Вклад тюрков в мировую |
цивилизацию [Текст] : время / С. Булекбаев // Мысль. - 2015. - №12. - С. 31- 36. http://mysl.kazgaz eta.kz/?p=6838 Алимова Д. Культурный симбиоз и трансформация в истории народов Центральной Азии: эволюция исследовательского дискурса // Трансформации обществ Центральной Азии: --социокультурные аспекты. Материалы международного семинара ЮНЕСКО. – Алматы: Дайк- Пресс, 2013. – С. 78- 89. http://old.unesco.kz/c ulture/2015/Transfor mations_of_CA_Soci eties.pdf |
Абусеитова М. Общность истории и культуры Центральной Азии в контексте трансформации обществ // Трансформации обществ Центральной Азии: --социокультурные аспекты. Материалы международного семинара ЮНЕСКО. – Алматы: Дайк- Пресс, 2013. – С. 35- 45. http://old.unesco.kz/c ulture/2015/Transfor mations_of_CA_Soci eties.pdf | |||
10.1.1.2 Әлемдік өркениеттегі Орталық Азияның рөлі туралы ғалымдардың пікірін зерттеу | Тақырып: Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары Зерттеу сұрақтары: - Орталық Азия өркениет ошақтарының қалыптасуына және дамуына қандай факторлар ықпал етті? - Орталық Азия өркениетінің ерекшеліктері қандай? БЫМ Өркениет дегеніміз не? Өркениет түсінігін қандай ұғымдармен байланыстыра аламыз? | Тарихи концепт (фокус): ұқсастық пен айырмашылық | Ртвеладзе Э. Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии — Ташкент: Университет мировой экономики и дипломатии, 2005. http://www.bulgari- istoria- |
М Өркениет түсінігі, оның теориясы туралы қысқаша түсіндіріп өтіңіз. Өркениет түсінігі туралы негізгі екі көзқарасқа тоқталыңыз. Б Өркениетке тән негізгі белгілерді болжауға беріңіз. Оқушылар өркениет белгілерін ұсынған соң төменде берілген тізіммен толықтырыңыз. Немесе оқушыларға жұппен қай өркениет белгілері маңызды болып табылатынын дәлелдеуге тапсырма беруге болады. Өркениетке тән белгілер:
Б Оқушылардан өркениеттің қалыптасуына және дамуына әсер ететін | Бастапқы ынталандырушы материал ретінде Орталық Азия өркениет ошақтарына байланысты суреттер топтамасын ұсыныңыз. Тақырыпқа шығу үшін жетелеуші сұрақтар қойыңыз. Немесе сабақты «өркениет» ұғымын талқылаудан бастауға болады. «Өркениет» ұғымына қатысты бірнеше пікірлер бар. Осы пікірлердің ішінен өркениеттің адамзат қоғамының даму сатысы ретінде және жергілікті аймақтық өркениет ретінде қарастырған көзқарастарға тоқталған жөн. 1. Адамзат қоғамының даму сатысы ретінде өркениетке тән белгілер. |
факторларды сұрап, болжау жасатыңыз. Б Өркениетке тән белгілерді еске түсіре отырып, өркениеттің қалыптасуына және дамуына әсер еткен факторларды анықтау тапсырмасы ұсынылады. Оқушылар берілген мәтін бойынша факторларды түсіндіріп, мысалдар келтіруі керек Т Орталық Азия аймағындағы негізгі өркениеттердің ерекшеліктерін анықтайды. Оқушыларды өркениет ошақтарының санына қарай топтарға бөліп, әр өркениет ошағын жеке зерттеуге беріңіз. Орталық Азия өркениет ошақтары туралы ақпаратпен қамтамасыз етіңіз. Орталық Азияның ірі өркениет ошақтары:
- Соғды (Өзбекстанның Кашкадария, Самарқан және Бұқар облыстары); - Ферғана (Өзбекстанның Ферғана облысы);
- Сыр аймағы (Шаш пен ежелгі Сыр қалалары); | 2. Жергілікті/ аймақтық өркениетке тән белгілер. Өркениеттің қалыптасуына және дамуына әсер еткен факторларды анықтау үшін оқушыларды қосымша ресурстармен қамтамасыз етіңіз: Провиденциалисттік детерминизм тұрғысынан қоғамның, өркениеттің дамуының басты факторы – Жаратушы болып табылады. Осы көзқарас өкілі – Августин Аврелий. Кейбір ғалымдардың пікірінше, өркениеттің дамуына басты әсер ететін фактор - географиялық орта болып табылады. Географиялық детерминизм жақтастары – Аристотель, Ф.Бэкон, Ш.Монтескье. Осы көзқарасқа сәйкес әрбір |
|
| |
- Ұлы Дала (Қазақстанның далалық аймақтары) Топпен зерттеу жасау үшін әр өркениет ошақтары жайында постер не инфографика түрінде таныстырылым жасау тапсырылады. Топпен жұмыс жасау критерийлері: Тақырыптың ашылуы; Өркениет ошақтарының ерекшеліктерін анықтау; Нақты дәлелдің болуы; Безендірілуі; Қорғай алуы; Орталық Азияның ең ірі өркениет ошақтары: Бактрия (еж. грек – Бактриана, еж. парсы - Бактриш) – Гиндикуштан (Ауғанстан) бастап Гиссар жотасына (Өзбекстан, Тәжікстан) дейінгі Амударияның екі жағалауындағы мәдени аймақ. Ерекшелігі – өркениет ошағы ерте заманда қалыптасты. Бактрияда б.з.д. ІІ мыңжылдықтың екінші жартысынан қалыптасып, Қосөзендегі Вавилон мен Инд өркениеттері заманында жоғары өркениет ошағы болды. Алтын-Депе ескерткішінде табылған мыс, қола құралдары, дамыған керамика мен зергерлік өнер бұйымдары жоғары мәдениеттің деңгейін көрсетеді. Аймақтың тағы бір ерекшелігі – жергілікті және грек өркениеттерінің үйлесімдігі. Бұл аймаққа Селевкілер көптеген гректерді жер аударған, сөйтіп эллинизмның әсері жоғары болған. Грек жазуының әсерімен қалыптасқан бактриялық жазу VIII-IX ғасырларға дейін қолданылған. Б.з.д. ІІ ғасырда Бактрияға сақтар мен тоқарлар көшіп келеді, осы кезден аймақ деректерде Тоқарстан деп аталады. Бактрияның иеленген тоқарлар Кушан империясының негізін салады. Кейін осы аймақ Иран, Эфталит мемлекеті, Түрік қағанатының құрамдарында болады. VIII ғасырда арабтар жаулап, ислам мәдениеті таралады Ферғана (еж. қытай - Давань) – Тянь-Шань тауларының арасында орналасқан алқапты аймақ. Бұл жерлер туралы алғашқы деректер қытай елшісі Чан Цзяньның жазбаларында (б.з.д. 128 ж.) кездеседі. Астанасы – Гүйшуан (қазіргі Қоқан қаласы деген болжам бар). Өркениет ошағының ерекшеліктері –отырықшы мәдениеттің жоғары | аймақтың географиялық- табиғи ерекшелігі өркениеттің, қоғамның дамуын айқындайды. Мысалы, Ежелгі Шығыс өркениеттерінің туындауы мен дамуының басты факторы – оның ұлы өзендердің алқабында орналасуы еді. Экономикалық детерминизм жақтастарының (К. Маркс, Дж. Миллар, У.Ростоу) пікірінше, өркениеттің, қоғамның дамуының басты факторы – шаруашылық болып табылады. Қоғамның бүкіл болмысын, өмірін, рухани дамуын жетелеуші әрі айқындаушы көрсеткішке - экономиканың даму деңгейі жатады. Демографиялық детерминизм өкілдерінің көзқарасына сәйкес халық санының өсуі қоғамның дамуына алып |
дамуы. Қытай деректерінде Ферғана аймағында 70 қала болып, қолөнер мен ауыл шаруашылығы жоғары деңгейде дамыды. Металл өңдеу, зергерлік өнер, сынап секілді қазба байлықтарын өндіру ісі алға жылжыды. Ауыл шаруашылығында жүзім, жоңышқа өсіру мен шарап жасау салалары үстем болды. Күріш пен бидай да өсірді. Қытай деректері атақты «Давань жылқысы» туралы тамсана айтқан. Хань империясымен тығыз дипломатиялық қатынаста болған. Ферғана Кушан және Эфталиттер мемлекеттерінің құрамында болады. VI ғасырда Түрік қағандарына қарайды. VIII ғасырда Араб халифатының құрамына кіреді. Маргиана (еж. парсы - Маргуш) – Мургаб өзенінің орта ағысы мен Мерв оазисінде орналасқан тарихи-мәдени аймақ. Орталығы – Мерв қаласы болған. Шөл далалармен қоршалып жатқан осы аймақта суармалы егіншілік ежелден бері жақсы дамыған. Кезінде Парсы империясының құрамында болып, Александр жаулаған кезде осы жерде Александрия Маргиананың негізін қалайды (Гяур қала – Кәпір қала). Селевк, Грек-Бактрия, Парфян, Иран мемлекеттерінің құрамында болады. 651 жылы арабтар жаулап алып, аймақ мұсылман әлемінің аясында дамиды. Соғды – ежелгі тарихи-мәдени аймақ. Бастапқыда Зарафшан алқабын, кейін қазіргі Өзбекстанның Қашқадария және Бұқар облыстарының аумағын да қамтыған. Орталығы – Мараканда (Самарқан). Соғдылар Селевк және Грек-Бактрия мемлекеттерінің құрамында болады. Б.з.д. II-I ғасырларда сақ-тоқар тайпалары жаулап, кейін Қаңлы, Түрік мемлекетінің құрамында болады. Осы дәуірде соғдылықтар шығысқа: Жетісу, Шығыс Түркістан, Қытайдың батыс аудандарын қоныстады. Осы дәуірде соғдылық мекендер Ұлы жібек жолының алқаптарында пайда болады, соғды жазуы кең тарайды. Соғды көпестері түріктерге саудагерлер, елшілер ретінде қызмет етеді. Ұзақ уақыт арабтарға қарсылықтан соң Соғды елі Араб халифатының құрамына кіріп, ислам мәдениеті аясында да гүлденеді. Соғды елінде материалдық және рухани мәдениеттің атақты ескерткіштері табылған (Афрасиаб, Варахша, Пенджикент). | келеді. Халық санының өсуі қоғамның аумақтық, шаруашылық ресурстарының тарлығын тудырып, жаңа даму жолдарын іздеуге итермелейді. Мысалы, герман тайпаларының халық санының өсуі олардың оңтүстікке жылжып, жаңа мемлекеттерді қалауына жағдай жасаса, Рим империясының аумағына XІ-ХІІ ғасырлардағы Еуропа елдеріндегі халық санының өсуі крест жорықтарына алып келді. Волюнтаристтік детерминизм тұрғысынан қоғамның дамуын айқындаушы күш – жеке тұлғалар. Олардың көшбасшылық қасиеті қоғамға әсер етіп, қоғамды жетелеуге мүмкіндік береді. Бұл көзқарас өкілдерінің пікірінше (X. Ортега-и- Гассет, К. Поппер), жеке тұлғаның тарихтағы рөлі жоғары. |
Хорезм (еж. парсы - Uvarazmas, еж. грек – Хорасмия, арабша - Хваризм) – Амударияның төменгі ағысы тарихи-мәдени облысы. Б.з.д. II ғасырда Хорезм Каңлы мемлекетінің құрамында болады. Б.з. І ғасырынан бастап Хорезм билеушілері грек-бактриялықтарға еліктеп, салт атты жауынгер мен тамғалар бейнеленген өз теңгелерін соғады. 800 жыл бойы Хорезм билеушілерінің теңгелерінде осы бейнелер дәстүрі жалғасқан. Хорезм мықты тәуелсіз мемлекет болады. VIII ғасырда Хорезм Араб халифатының құрамына кіреді. Ежелгі Хорезм өркениеті – Орталық Азияның ең ерекше әрі жарқын өркениет ошағы (Топырақ қала, Қойқырылған қала, Аяз қала). Парфия – солтүстік-шығыс Иран мен оңтүстік Түрікменстанның территориясында орналасқан, Копетдаг таулары мен Дешті-Кевир шөлін қамтып жатыр, солтүстікте Қарақұммен шектесіп жатыр. Бұл аймақтың гүлденуі мен саяси үстемдікке жетуі солтүстіктен дах тайпаларының басып кіріп, Парфия патшалығын құрумен байланысты еді. Бұл мемлекет Алдыңғы Азияның алпауыт әрі ұзақ ғұмыр кешкен мемлекеттерінің бірі еді. Ұзақ уақыт бойы Парфия патшалығы Рим империясына қарсы тұрып, Сирия, Армения мен Кіші Азия үшін таласады. Парфия - Қытаймен байланыс орнатып, сауданы дамытқан ел. Қытай елшісі Чжан Цянның мәліметтері бойынша Парфия елінің халқы бидай мен күріш өсіріп, жүзімнен шарап жасаған. Алыс-жақын елдермен сауда қатынастары да жақсы дамыған. Парфия өркениет ошағы – өзіндік тарихи-мәдени ерекшелігі бар аймақтардың бірі. Сыр аймағы (Шаш пен ежелгі Сыр қалалары). Сыр алқабының қалалары - ежелден бері ерекше тарихи аймақты құрайды. Бұл аймақ б.з.д. ІІІ ғасырында Қаңлы мемлекетінің құрамында болған. Шаш аймағы б.з. ІІІ ғасырынан бастап Қаңлы мемлекеті ыдыраған кезеңде Шаш аймағы дербес иелікке айналған. Осы кезде Шаш аймағының халқы мәдениеті мен тұрмысы, тілі мен жазуы жағынан соғдылықтарға жақын еді. Кейін VI ғасырдан бастап Сыр аймағы түркі қағанаттарының құрамында болды. Араб халифаты дәуірінде Шаш аймағы гүлденіп, маңызды сауда орталықтарының біріне айналады. Сыр бойындағы қалалар Ұлы жібек сауда жолдары | Әлеуметтік-рухани детерминизм тұрғысынан (П. Сорокин, К. Ясперс, М. Хайдеггер, Ф. Фукуяма, «Анналдар» мектебі) да қоғамды жетелеуші, дамытушы фактор тұрғысынан да қоғамды, өркениетті жетелеуші фактор – көшбасшылық қасиеттері бар тұлғалар. Алайда олардың қалыптасуына қоғамның, ортасының әсері есепке алынады. Тұлғаның қоғамға әсерінен гөрі, қоғамның тұлғаға әсері мықты деген пікір үстем. Технологиялық детерминизм (Л.Уайт, Г.Ленски) тұрғысынан қоғамның қозғаушы күші, дамуының негізгі факторы – технологиялардың дамуы болып табылады. Бірнеше топ құрып, өркениет ошақтарының ерекшеліктерін зерттеуге беруге болады. |
арқылы шығыс пен батысты жалғап тұрған аймақ болды. Бұл аймақтың басты ерекшелігі – көшпелі далалармен шектесіп жатқандығы, Ұлы дала өркениетімен сабақтастығы болып табылады. Ежелден бері көшпелі тайпалар Сыр бойындағы қалалармен тығыз сауда-шаруашылық байланыста болған. Сыр бойында көшпелілердің қыстаулары орналасқан. Көшпелілер мен Сыр қалаларының арасында тығыз тарихи тұрақты байланыс орнаған. Топтық жұмысты бағалауды әр постерді ауысып, кері байланыс беру арқылы және «ең үздік өркениеттің ошағын» дауыс беру арқылы анықтатуға болады. Оқушылар жасаған постерлер ілініп қойылады. Б Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтарының арасындағы ұқсастықтары мен айырмашылқтарын концепт негізінде кестені толтыруды жұппен жұмыс ретінде беруге болады. Интерпретация (Д) Жасалған постерлер негізінде «Орталық Азияның ең үздік өркениет ошағы» тақырыбында қорытынды ой-түйін жазғызыңыз. Жауабында оқушы неліктен осы өркениет ошағын таңдағанын, нақты мысалдармен түсіндіре отырып, баға береді. | Өркениет ошақтарының ерекшеліктерін келесі критерийлер бойынша анықтайды: - Рухани мәдениет жетістіктері;
- Мемлекеттік құрылымдар. Әр топ өз жұмысының нәтижелерімен бөліседі. Әр топтан оқушылар ортақ постерге қорытынды ойларын жазады. | ||
пайдалана отырып «Ұлы Дала» тарихи- географиялық аймағын анықтау
| Тарау: Ұлы Дала өркениеті «Ұлы Дала»: тарихи-географиялық сипаттамасы Зерттеу сұрақтары:
| Тарихи концепт (фокус): дәлел | Т.Есполов, ҚазҰАУ ректоры, ҰҒА вице- президенті, академик. Ұлы Дала елінің тірегі – |
|
дерек көздерді талдау негізінде «Ұлы Дала» ұғымының мәнін түсіндіру | БЫМ Дүниежүзіндегі бейресми атауға ие бірқатар мемлекеттерді ұсыныңыз. Мысалы, әлем халықтары: Англияны – «Тұманды Альбион», Кубаны – «Бостандық аралы», Жапонияны – «Күншығыс елі», Қытайды – «Аспан асты елі», Голландияны – «Қызғалдақтар елі», Кореяны – «Таңғы шық елі» деп атайды.
деген сұрақтар төңірегінде сыныптық талқылау ұйымдастырып, сабақтың тақырыбымен таныстыруға болады. Немесе топтарға әр осы аталған елдерге қатысты түрлі- түсті суреттерді ұсынып, ұқсас суреттерді топтастыруға, қай елге жататынын анықтауға, осы елді қалай аталуына тоқталалуға болады. Зерттеу мен талдау Т Л.Н. Гумилевтың «Ұлы Дала» еңбегінен үзінді мен картаны ұсынып, төмендегі сұрақтар төңірегінде ізденіс жұмысын жасатыңыз. Көшпеліліктің қалыптасуына қандай факторлар әсер етті? Топпен оқушыларға зерттеу тапсырмасы беріледі.
Неліктен көшпелілер мекендеген аумақ «Ұлы Дала» деп аталады?
«Ұлы Дала» елінің экономикалық ерекшелігі Далалық аймақтарда мекендеген халықтардың басты шаруашылығы қандай болды? 4 «Ұлы Дала» елінің тарихи сипаттамасы Көшпелілер мекендеген далалық аймақтар әртүрлі тарихи кезеңдерде қандай жиынтық атаулармен белгілі болды? (Тұран, Оғыз даласы, Дешті Қыпшақ т.б.) | Мұғалім оқушыларға екі-үш мемлекеттің аталуы себебін түсіндіруге мүмкіндік беруі қажет. Оқушылар «Дешті Қыпшақ елі», «Алаш елі», «Қазақ елі», «Мәңгілік ел», «Ұлы Дала елі» деген болжамдар келтірулері мүмкін. Л.Н. Гумилевтың картасы Л.Н. Гумилевтың «Великая степь» еңбегінен үзіндіні ізденіс сұрақтарына сәйкес ықшамдап оқушыларға ұсынған жөн | Қ.А. Еңсенов, «Л.Н.Гумилев мұрасы және қазіргі еуразиялық ықпалдастық»: Лев Николаевич Гумилевтің туғанына 100 жыл толуына арналған ІХ Еуразиялық ғылыми форумның еңбектері / Жалпы ред.басқарған Е.Б. Сыдықов. – Астана: Л.Н. Гумилев |
Оқушылар әр тапсырманың зерттеу сұрағын Л.Н.Гумилевтың «Великая степь» еңбегінен үзінді бойынша қарастырады. Оқушылармен бірлесе отырып, топпен жұмыс жасаудың критерийлерін анықтап алса, оқушылар белсенді жұмыс жасауына септігін тигізеді. Т Ізденіс жұмысын қорытындылау мақсатында А.М.Хазановтың «Кочевники и внешний мир» еңбегінен үзіндіні карточка түрінде таратып, топтық талқылау ұйымдастырыңыз. Карточка үлгісі: | атындағы ЕҰУ АББ, 2012. – 625 б. Хазанов А.М. Кочевники и внешний мир. Изд. 3-е, доп. — Алматы: Дайк-Пресс, 2002. — 604 с. 75 бет |
Т/Ж Отандық және шетелдік зерттеушілердің (ғалымдардың) пікірлерін негізге ала отырып, «Ұлы Дала» ұғымының сипатталуындағы ерекшеліктерін салыстырады. Оқушыларға әр түрлі ресурстардан ақпараттар беріледі. Мысалы, «Қазақ даласы – Ұлы Түркі дүниесінің қара шаңырағы. Алтай мен Атыраудың, Жайық пен Іленің, Алатау мен Сарыарқаның арасын Жібек жолы жалғаған кешегі заманды біз қайта түлетіп жатырмыз. Еуразияның алып даласы Еуропаның төріне, Аспанасты еліне жолын жалғап, жаңа мыңжылдықтың керуенді көшін ұзартып, | Отандық және шетелдік зерттеушілердің (ғалымдардың) еңбектерінен үзіндіні ұсыныңыз. | М.Қ.Қозыбаев «Ұлт және өркениет» Нұрсұлтан Назарбаев. Ұлы Дала ұлағаттары https://egemen.kz/201 6/09/21/62658 |
көркін асырып келеді. Кешегі Жібек жолы енді дәуірдің даңғылына айналып, Қазақ елін дамудың жаңа сапарына бастап барады. Көшіміздің көлікті, жүгіміздің салмақты, табысымыздың қомақты болатынына күмән жоқ. Біздің Қазақстанымыз – Ұлы Дала елі, Мәңгілік Ел. Біз осынау аса қасиетті атауды енді ұлттық бейне- бедеріміз ретінде көкірегіміздегі күндей ыстық, санамыздағы серттей берік ұстаймыз. Ұлы Даланың ұлық тарихын біз жаңаша жазып, жас ұрпақтың санасына сіңіреміз.» Нұрсұлтан Назарбаев Ежелгі заманнан қазақ жері еуразиялық кеңістіктің мәдени бесігі және рухани негізі болды. Ежелгі номадтардың далалық өркениеті адамзат тарихында терең із қалдырды. Олар Еуразияның таулы және далалық аймақтарының ауа-райына тиімді бейімделудің механизмдерін құрып, соңғы мыңжылдықтар бойы адам боласы пайдаланып келе жатқан шаруашылықтың тиімді түрлерін ойлап тапты. Алғаш рет қазақ жерінде жабайы жылқы қолға үйретіліп, соғыс жүргізудің ерекше тактикасын меңгерген ат әскерлер Ұлы дала аумағына шықты. Ежелгі көшпелі қауымдастықтарың басқару жүйесі құрылып, кейіннен ол әртүрлі мемлекеттік құрылымдардың моделіне өзгерді. Көшпелілер қазіргі замандағы ірі ұлттардың этникалық қалыптасу үдерісіне қатысты. Мәдени мұра. Қазақстан – көшпелі өркениеттің бесігі. «Орталық Азияның солтүстік бөлігінен, Маньчжурия шекараларынан Будапештке дейінгі кең белдеу далалық аймақтарды қамтиды. Географиялық жағдай бұл өңірлердің кішкене бөліктерінде жер өңдеушілікпен айналысуға мүмкіндік береді. Сондықтан, бұл жердің тұрғындары бақташылықпен айналысып, көшпелі өмір салтын ұстануға мәжбүр болды.» Рене Груссе «Б.з.д. 800 ж. Еуразиялық дала аймақтары екі жарым мың жыл бойы әлемдік тарихқа шешуші әсер еткен терең мәдени өзгеріске ұшырады. Оңтүстіктің мәдени өркениеттері Ішкі Азиядан өздерінің табын-табын малдарымен қоныс аударған көшпелі халықтармен | Қазақстан – көшпелі өркениеттің бесігі (http://www.madenim ura.kz/ru/materials/pu blications/civilization Рене Груссе. Дала империялары. Атилла. Шыңғысхан. Темірлан // История Казахстана в западных источниках XII-XX вв. 10 томов. Алматы. «Санат». Т.1. |
қақтығысты. Бұл халықтар жүйрік атты әскерді, алыс қашықтықтан жауларына оқ жаудыратын құрама садақтарды ойлап табуымен ерекшеленеді. Адам санының аздығына қарамастан олар бірнеше ғасырлар бойы дала өлкесінде билік жүргізіп, алып империяларды құрып, отырықшы көршілеріне қауіп төндіріп отырды. Көшпелілер қуатының ең жоғары шегіне XIII ғасырда Шыңғысхан және оның мұрагерлері Еуразияның көп бөлігін жаулап алғанда жетті. XVIII ғ. Ортасында технология мен көлік құралдарының төңкерісі көшпелілер мен олардың отырықшы көршілерінің әскери күштерінің ара салмағын өзгертіп, көшпелілерді күшейіп келе жатқан Ресей және Қытай империялары жұтып жіберді.» Томас Барфилд Жұппен төмендегі кестені толтыруға тапсырма үлгісі: Т Оқушыларға Қазақстанның қазіргі картасымен Л.Н. Гумилевтың картасын ұсынып, Ұлы даланы мекендеген тайпалар мен мемлекеттердің аумақтық орналасуындағы сабақтастықты анықтатыңыз. Топпен берілген тапсырмада картада бейнелеп жұмыс жасау арқылы суретпен түсіндіреді.
| Қазіргі ҚР картасы | Томас Барфилд. Қауіпті шекара. Көшпелі империялар және Қытай (б.э.д. 221 ж. – б.э. 1757 ж.). Санкт-Петербург, 2009. 14 бет «Мәңгілік ел» бейнематериал https://www.youtube. com/watch?v=ZIO90 Ci00KQ |
| |||||||||||||
| | |||||||||||||
5. Бүгінгі әлеммен байланысын талдау Критерийлерін бірлесіп талқылау керек. Тапсырманы оқушылар картаны іліп қойып, белгілеген суреттері мен сызбаларын түсіндіру арқылы қорғайды. Соңында кері байланыс беру арқылы үздік топтың картасы анықталады. Б Оқушылардың ойын жинақтау мақсатында «Елбасы сөзін ұсынып, «ойды жалға» тапсырмасын беріңіз. Елбасы сөзі: «Біз – Ұлы Даланың баласымыз. Ұлы Дала, көк аспан... Біздің бабалырымыз тәңір деп, жарық пен көк түсінігін ұмытпаған. Біздің Көк туымыздың астары да осында. Біз – Ұлы Даланың балаларымыз. Міне, осы тарихымыз бен жаңа брендті байланыстыра отырып ...» | |||
Ұлы дала өркениетінің пайда болуы мен қалыптасу ерекшеліктерін түсіндіру Қазақстан аумағындағы ежелгі археологиялық мәдениеттердің ерекшеліктерін сипаттау
нің сабақтастығын және өзара | Ұлы дала өркениетінің қайнар көзі және қалыптасуының ерекшеліктері (энеолит, қола дәуірі) Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Ботай мәдениетіне қатысты суреттер топтамасын көрсетіп, тақырыпты ашу үшін көшпелілер өмірінде жылқының алатын орны қандай? деген сұрақтар төңірегінде сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. | Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулері мен мақалаларын тапсырмаға сәйкес ықшамдап беріңіз | Жылқы алғаш рет қазақ жерінде қолға үйретілген https://www.youtube. com/watch?v=SIFClx zCJvM Б. Қинаятұлы. Ат жалындағы мәдениет Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 2 том; Солтүстік Қазақстан облысы энциклопедиясы. |
байланысын талдау | Кезеңдер арсындағы байланысты анықтау барысында металл өндіру, мал шаруашылығы, қоғамдық қатынастар, материалдық, рухани мәдениет т.б. қарастырған жөн. Пікірталас барысында оқушылар бүгінгі сабақта алған білімдерін қолданылуы бағаланады. | Источник: © e- history.kz http://e- Риат Шони. Дала өркенитенің бастауы саналатын Ботай мәдениеті жайлы деректі фильм түсірілуде http://mtrk.kz/kz/wee k/18254-v-sk- nachalis-syomki- dokumentalnogo- filma-ob-evolyuczii- loshadej.html Мәдени мұра Ұлттық жоба. Ботай мекені http://www.madenim ura.kz/kk/culture- legacy/region/north_k azakh_oblast/excavati on/botay Ж. Құрманқұлов Дереккөзі: «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы, Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 1998 ж. 2-том | ||
Зерттеу және талдау Т/Ж Оқушыларды төрт топқа бөліп, отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулері мен мақалаларын ұсынып, кесте бойынша талдауды тапсырыңыз. І топ: В.Зайберттің «Ботай мәдениеті» туралы зерттеуі; ІІ топ: Шетелдік зерттеушілердің Ботай мәдениеті туралы пікірлері; ІІІ топ: Беғазы-Дәндібай мәдениеті туралы Ж.Құрманқұловтың мақаласы; IV топ: А.Бейсеновтың Беғазы-Дәндібай мәдениеті туралы мақаласы;
2. 3.
2. 3. Б/Т Интерпретация Оқушылар Ұлы Дала ежелгі мәдениеттерінің сабақтастығын және өзара байланысын «Жылқы қаңқасы» стратегиясын пайдалана отырып көрсетеді. | ||||
| |
«Жылқы қаңқасы»: Басы – Ұлы дала мәдениеттері Ботай мен Беғазы мәдениетінің ерекшеліктерін анықтайды Қаңқасы - Ботай мен Беғазы мәдениетінде болған басты өзгерістерді саралап, өзара байланыстарын көрсетеді Аяғы – Ботай мен Беғазы мәдениетінің бүгінгі заманмен сабақтастығын анықтайды Құйрығы- қорытынды, өзіндік ой-тұжырым жасайды Б Неліктен шетелдік зерттеушілер Қазақстан аумағындағы (энеолит, қола дәуірі) археологиялық мәдени ескерткіштерге қызығушылық танытуда? деген сұрақ төңірегінде пікірлерін кем дегенде 4-5 дәлелдер келтіру арқылы негіздеу қажет. Мысалы, доместикациялау (жабайы жануарларды қолға үйрету және шаруашылыққа бейімдеу), шаруашылық жайылымдарын пайдалану, адамдарды жерлеу ғұрпы, металл өндіру ісі т.б. | Источник: http://e- © e-history.kz Беғазы-Дәндібай мәдениеті Источник: © e- history.kz http://e- history.kz/kz/contents Бейсенов Арман Зиядинович 49-55 беттер http://www.rmebrk.k z/journals/1607/3893 4.pdf#page=49 Жылкымен жерлеу ғұрпы https://ore.exeter.ac.u k/repository/bitstream /handle/10036/4428/ Horses%20for%20the %20dead.pdf?sequen ce=5&isAllowed=y Тоқтабай Ахмет Уалханұлы Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі |
жылқы феномені. Қазақстан Республикасы Алматы, 2010 | |||||||
10.1.2.6 «Өркениет» ұғымын айқындау критерийлерін пайдалана отырып, Ұлы Дала көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін сипаттау 10.1.2.7 Әртүрлі көзқарастарды талдау арқылы ерте көшпенділер өркениетінің әлемдік тарихи процестер барысына әсерін бағалау | Ерте көшпенділер дәуіріндегі Ұлы Дала өркениеті Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Суреттер топтамасын пайдалана отырып, «өркениет» ұғымын айқындау критерийлерін еске түсіріңіз. «Өркениет» ұғымын айқындау критерийлері негізінде көшпенділер өркениетінің белгілерін анықтаңыз. Мысалы:
Зерттеу және талдау Т/Ж Оқушыларға ерте темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардың (сақ, үйсін, ғұн, қаңлы) тарихына қатысты түпдеректер мен қосалқы деректерді ұсыныңыз. Оқушылардың міндеті деректермен танысып, ерте көшпенділер өркениетінің әлемдік тарихи үдерісі барысына әсерін талдатыңыз. | Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық Түпдеректер: Сақтар- Грек және Парсы жазбалары; Үйсіндер – Қытай жазбалары; Ғұндар – Рим тарихшылары; | Қазақстан тарихы І том (көне заманнан бүгінге күнге дейін) Алматы, «Атамұра» 2010 ж. Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова. История Казахстана. Народы и культуры. Алматы, 2001 г. К.А.Акышев. Древные с средневековые государства на территории Казахстана. Алматы, 2013 г. Ғұндар туралы «Ши-цзи» мәліметтері: Шаньюге сол және оң жақтың данагөй кіназдары, сол және | ||||
Сұрақтар | Түпдерек | Қосалқы дерек | |||||
Деректер қай кезеңге жатады? | |||||||
Деректердің авторы кімдер? | |||||||
Деректер нені баяндап тұр? | Қаңлылар – Қытай жазбалары. Қосалқы деректер: отандық зерттеуші, тарихшы ғалымдардың еңбектері. GREAT формуласы: G (Groundbreaking) пайдалануға болады – елеулі/бетбұрысты; R (Remembered) – барлығының есінде сақталған, E (Events) – кең таралуға ие оқиға, A (Affected) – болашаққа әсер еткен, T (Terrifying) – қауіп). | оң жақтың лули- кіназдары, сол және оң жақтың ұлы қолбасшылары, сол және оң жақтың аға әскербасылары, сол және оң жақтың шаруашылық басшылары және сол және оң жақтың гудухоу шенеуніктері бағынады. Ғұндарда «дана адам» туци аталады, және де шаньюдің мұрагері әдетте «сол жақтың туци- кіназы» деп аталады. Данагөй кіназдардан шаруашылық басшыларына дейін әскер басқарады, ең күштілері 10 000, ең әлсіздері бірнеше мың атты әскерді басқарады. Барлығы 24 бастық болады, бірақ олардың бәрі «10 000 атты әскер қолбасшылары» деген атаумен | |||||
Деректерде қандай ұқсастық бар? | |||||||
Деректерден қарама- қайшылықтарды табуға бола ма? | |||||||
Бұл деректердің тарихи құндылығы неде? | |||||||
Ұлы Дала көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін сипаттау 1. 2. 3. | |||||||
Б/Т Келесі іс-әрекетте деректер негізінде алған білімдерін қолданып, «GREAT формуласы» бойынша ежелгі көшпелілердің Ұлы Дала өркениетіне қосқан үлесін анықтауды тапсырыңыз. Оқушылар тапсырманы топпен бірге орындайды. Әр топқа сыныптың мүмкіндігіне қарай формуладағы әр әріпті жеке бөліп беруге болады GREAT формуласы G (Groundbreaking) пайдалануға болады – елеулі/бетбұрысты (дүниетанымы, әскери өнері, қолданбалы өнері т.б.) R (Remembered) – барлығының есінде сақталған (халықтардың миграциясы, дипломатиялық қарым-қатынас, т.б) E (Events) – кең таралуға ие оқиға (халықтардың тәуелсіздік жолындағы күресі т.б.) A (Affected) – болашаққа әсер еткен (шаруашылық, өркениет, құндылық т.б.) T (Terrifying) – қауіп (жаһандану үдерісінің көшпелі өркениет пен | |||||||
ұлттық мәдениетке әсері) Б Тақырыпты қорытындылау мақсатында «Көшпелілер өркениетінің әлемдік тарихи үдерістегі маңызы қандай?» тақырыбына 200-250 сөз көлемінде эссе жазады. Эссенің критерийлері:
| белгілі. Жоғары лауазымды шендер мұрагерлікпен Хуянь және Лань отбасыларында, кейіннен Сюйбу отбасы мүшелеріне ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Осы үш отбасы ғұндардың ақсүйектерін құрайды. | ||
Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениет жетістіктерін талдау арқылы адамзаттың дамуына қосқан үлесін қорытындылау
| Тарау: Орталық Азия және әлемдік өркениет Тақырып: Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесі 1-сабақ Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Орталық Азия халықтарының мәдениетіне ортақ суреттер топтамасын ұсыныңыз (тәңірлік дін, отқа табыну, шаманизм, ғалымдар әл-Фараби, әл-Хорезми, Ж. Баласағұни, Ұлы Жібек жолының картасы, ою-өрнек, текемет, жылқы, үзеңгі, ыдыс-аяқ, зергерлік бұйымдар, т.б.) . | Тарихи концепт: маңыздылық Оқушылар суреттерді сипаттау арқылы ортақ байланысын анықтап, тақырыпқа шығуы тиіс. Орталық Азия халықтарының негізгі материалдық мәдениет жетістіктері (мәтін): | Гумилев, Л. Н. Древ ние тюрки [Текст] / Л. Н. Гумилев. - М.: Т-ВО "Клышников, Комаров и К", 1993. - 513 с. http://www.e- reading.club/book.p hp?book=17524 Юдин В.П. Центральная Азия в XIV-XVII веках глазами востоковеда . – Алматы: Дайкпресс, 2001. Грач А.Д. Центральная Азия как историко- |
дамуына қосқан үлесін қорытындылау |
жағдайларына сәйкес көшпелі шаруашылықтың қалыптасуы (көшпелі мал шаруашылығы); - көшпелі өмір салтына икемді баспана түрі – киіз үйдің пайда болуы; - көшпелілердің үзеңгі мен ер-тоқымды ойлап табуы;
- кейбір жануарларды қолға үйрету (Солтүстік және Орталық Қазақстанда - жылқы, Түркіменстанда - екі өркешті бактриялық түйе); - күрделі шаруашылық- ирригациялық жүйенің қалыптасуы; - монументалды құрылыстарды жүзеге асыру (қалалар, кесенелер, қорғандар, зәулім сарайлар); - қолөнер өндірісінің жоғары деңгейі. Орталық | археологический регион. // История и культура Центральной Азии. М.: 1983. С. 244-265. Булекбаев С. Вклад тюрков в мировую цивилизацию [Текст] : время / С. Булекбаев // Мысль. - 2015. - №12. - С. 31- 36. http://mysl.kazgaz eta.kz/?p=6838 Алимова Д. Культурный симбиоз и трансформация в истории народов Центральной Азии: эволюция исследовательского дискурса // Трансформации обществ Центральной Азии: --социокультурные аспекты. Материалы международного | |||
Т Орталық Азия халықтарының мәдениетінің жетістіктерін анықтау. Оқушылар жетістіктер тізімін дайындауы қажет. Анықталған жетістіктерді материалдық және рухани жетістіктерге топтастыруға беріңіз. Т Оқушыларға Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениет жетістіктері туралы мәтін беріңіз. Мәтінде Орталық Азия халықтарының шаруашылық пен тұрмыс саласындағы, қолөнер, сәулет өнері, бейнелеу мен мүсін өнеріндегі жетістіктері туралы ақпарат қамтылуы керек. Б Мәтінді оқыған соң алдыңғы жетістіктер тізімін толықтыруға беріңіз. Осыдан соң жетістіктер тізімін шаруашылық және тұрмыс, қолөнер, сәулет және бейнелеу өнері салаларына топтастыру тапсырмасын ұсынып, осы салалар бойынша оқушыларды топтарға бөлуге болады. Т Әр топ материалдық мәдениеттің өздеріне бөлінген салалары бойынша ең маңызды үш жетістікті анықтайды. Бұл жетістіктерді неліктен маңызды деп есептейтіндігін негіздейді. Т Жаңа құрылған топтар осы материалдық мәдениет жетістіктерінің арасындағы байланысты көрсететін интеллект карта дайындауы керек. (Мысалы, көшпелі мал шаруашылығы – қолөнер (мал өнімдері – негізгі материал)-...) Жаһандану заманында қандай жетістіктерді жойып алмауымыз қажет? | |||||
|
Осы сұрақтар аясында ФОРСАЙТ әдісі арқылы болашаққа болжау жасайды. «Форсайт немесе көзделген болашақ» стратегиясы Біздің болашаққа болжау жасау (болжау қанағаттандыра ма әлде қанағаттандырмай ма?) Қандай болашақ бізді толықтай қанағаттандырады? Көзделген болашаққа қол жеткізу үшін бізде не бар не жоқ? Барды қалай ұтымды пайдаланумыз керек? Жоқты қалай бар қылыамыз? Көзделген болашаққа қол жеткізу үшін біз не істеуіміз керек? Көзделген болашаққа жету үшін шаралардың реттілігі қандай болмақ? Б Қорытындылау Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениетін Батыс Еуропа халықтарының мәдениетімен салыстырады. Ерекшеліктеріне баса мән беріледі. Мысалы, Ботай мәдениеті адамның алғаш рет жылқыны қолға үйреткендігімен әлемге әйгілі. Д Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениетінің адамзат мәдениетінің дамуына қосқан үлесін бес сөйлеммен қорытындылаңыз. | Азия халықтарының киіз, метал өңдеу (шойын, темір, қоладан жасалған бұйымдар мен құралдар), керамикалық өндірісі, тоқымашылық (көшпелілердің алаша тоқуы, түрікмендердің кілем тоқуы), зергерлік, кестелеу, ағаш өңдеу мен тері илеу өнерінің үлгілері жоғары сапасымен ерекшеленді. - үй жануарларының селекциясы (көшпелілердің арғымақтары, тазылары мен төбеттері). Әр топ постерге ең маңызды үш жетістікті жазып, тақтаға іледі. Әр топтың оқушыларынан (өкілдер) тұратын жаңа топтарға бөліңіз. Топтар бірін-бірі бағалайды. Критерийлерді оқушылардың өз беттерімен | семинара ЮНЕСКО. – Алматы: Дайк- Пресс, 2013. – С. 78- 89. Интеллект карта мысалы: http://old.unesco.kz/c ulture/2015/Transfor mations_of_CA_Soci eties.pdf Ртвеладзе Э. Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии — Ташкент: Университет мировой экономики и дипломатии, 2005. http://www.bulgari- istoria- 2010.com/booksRu/S r_Azija_Rtveladze.pd f |
| |
2-сабақ Зерттеу сұрақтары:
Б Оқушылар сынып қабырғаларына ілінген материалдар бойынша өзара талқылау жасайды, сұрақтар қояды, білімдерімен бөліседі. Ж Оқушыларды жұпқа бөліп, әр жұпқа ілінген материалдар бойынша зерттеу тақырыбын таңдауға беріңіз. Зерттеу тақырыбы бойынша жан-жақты ақпараттармен танысып, төмендегі сызбаны толтыруды ұсынуға болады: Зерттеу тақырыбы Өз кезеңіндегі Қазіргі замандағы рөлі маңызы ... ... Болашақта... Т Орталық Азия халықтарының рухани мәдениет жетістіктерін берілген кестеде салалар бойынша жіктеуге беріңіз: | құрастыруларына болады. Мысалы,
бүгінгі өмірдегі қолданыстағы бұйымдар) арқылы көрсету, т.б. Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. Сынып бөлмесіне Орталық Азия халықтарының рухани мәдениетіне байланысты материалдардан «галерея» ұйымдастырыңыз. Мысалы: Тәңірлік дін, ислам діні, Ұмай-ана, Күлтегін ескерткіші, «Кодекс-Куманикус» сөздігінің мұқабасы, «Оғызнама» жырынан үзінді, Әл-Фарабидің суреті, М. Қашғаридің | Сыздыкова Ж.С. Основные этапы цивилизационного развития народов Центральной Азии до вхождения в состав Российской империи. http://cyberleninka.ru /article/n/osnovnye- etapy- tsivilizatsionnogo- razvitiya-narodov- tsentralnoy-azii-do- vhozhdeniya-v- sostav-rossiyskoy- imperii Культурное наследие народов Центральной Азии, Казахстана и Кавказа: [сборник статей / отв. ред. В.А. Прищепова]. - Санкт-Петербург: | ||||
Дін | Ауыз әдебиеті | |||||
«Диуани лүғат ат-түрк» еңбегінен үзінді, Ұлықбек обсерваториясы, Әл Хорезми суреті. Оқушыларды «галерея» материалдары бойынша қосымша ресурстармен қамтамасыз етіңіз. Сызбада зерттеу тақырыбы бойынша рухани мәдениет үлгісінің өз кезеңіндегі (ежелгі, орта ғасырларда) рөлін (адамдардың өміріне әкелген өзгерістері) және қазіргі кездегі маңызына (рөлі, күнделікті өмірде көрініс таба ма, неліктен маңызды деп бағалаймыз) тоқталады. Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. | Изд-во "Наука", 2006. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. А., 1987. Алимбаев Н., Муканов М.С., Аргынбаев Х. Традиционная культура жизнеобеспечения казахов. Очерки теории и истории. – Алматы: Гылым, 1998. История Казахстана: народы и культуры: Учеб. пособие/ Масанов Н.Э. и др. – А., 2001. Орталық Азия халықтарының рухани мәдениеті мен ғылым саласындағы жетістіктері (мәтін): - ерекше жазу түрінің – руникалық | |||||
Ғылым | Жазу мәдениеті | |||||
Ж\Т Адамзат мәдениетінің дамуына қосқан үлесі деп анықтау үшін рухани және материалдық мәдениеттің жетістіктерін қандай критерийлер бойынша бағалаймыз? Төмендегі критерийлер бойынша бағалауды ұсынуға болады: Нәтижелілігі – адамдардың өміріне ықпал етті ме, түбегейлі өзгерістер әкелді ме? – деген сұрақтарға жауап береді. Мәнді – адамдар сол кезде немесе уақыт өткенде қолданды ма, осыған байланысты пікірлерін білдірді ме? Есте сақталуы – адамдар күнделікті тұрмыста пайдалана ма, қазіргі кезде талқылағанда тоқтала ма? Қайта жаңғыруы – белгілі бір уақыт кезеңінде еске түсіру және халықтың арасына кеңінен тарату өзекті болды ма? Ашылуы –мәдениет үлгісі сол кезеңнің тұрмысын толықтай ашып көрсете ала ма? Т Әр топ рухани мәдениет жетістіктерін карточкаларға жазып, берілген кестенің сәйкес бөлігіне орналастырады немесе бірден жетістіктерді салалар бойынша жазып шығады. Салалар бойынша жіктеген соң рухани мәдениет жетістіктерін тұтастай қарастырып, диаграммаға («тоғыз гауһартас») немесе пирамида тәріздес диаграммаға маңыздылығы бойынша орналастыру тапсырмасын ұсынуға болады. Оқушылар орналастыру себептерін түсіндіріп, өз пікірлерін дәлелдеуі тиіс. Ж Әлеуметтік желілердің немесе газет-журналдардың біреуіне Орталық Азия халықтарының мәдениеті туралы төмендегі тақырыпта мақала (пост) жариялауға беруге болады: «Әлем мәдениетінің | ||||||
дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесін қалай бағалаймыз? » Критерийлері : Кемінде үш дәйекті ұсынуы Нақты дәлелдер келтіруі Баға беруі Қорытынды жасай алуы | жазудың пайда болуы (Бугут жазбасы, Енисей жазулары, Орхон, Толы мен Селенгі өзендерінің бойындағы ескерткіштер, Жетісу ескерткіштері);
мәдениетіндегі ерекше сопылық фолософияның ерекше ағымның – Яссауйяның (Ахмет Яссауи философиясы) пайда болуы;
Ұлықбек, Бабыр, Мухамед Гариб Андалиб, Абай, Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп);
|
халықтардың арасында жыраулық дәстүрлердің дамуы (қазақ, ноғай жыраулары – Асан Қайғы, Доспамбет жырау, Ақтамберді, Қазтуған, Бұқар жырау);
фольклорының ерекше үлгілерінің пайда болуы мен кең таралуы (Манас дастаны, Ер Төстік ертегісі, Алпамыс, Қобыланды, Ер Тарғын батырлық жырлары, Қыз Жібек, Қозы Көрпеш - Баян сұлу лирикалық жырлары);
|
Исабек Ишан хазірет); - ғылымның әртүрлі салаларының – алгебра, геометрия, астрономия, география, медицина, музыка, тарих, филология ғылымдарының дамуына үлес қосу (әл-Фараби, әл- Хорезми, әл- Ферғани, әл-Бируни, ибн-Сина, Махмұд Қашғари, Ұлықбек). | |||
Зерттеу жұмысы | Тарихи концепт (фокус): | Қазақстан тарихы І | |
Әлемдік өркениет тарихындағы Ұлы Дала | интерпретация | том (көне заманнан | |
бүгінге күнге дейін) | |||
Оқушыларға бірнеше тақырып ұсыныңыз. Олар берілген | Алматы, «Атамұра» | ||
тақырыптардың бірін таңдап, өзіндік зерттеу жұмысын жүргізеді. | Қажетті ресурстармен | 2010 ж. | |
Зерттеу тақырыптары:
Зерттеу критерийлері:
| қамтамасыз етіңіз. | Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова. История Казахстана. Народы и культуры. Алматы, 2001 г. К.А.Акышев. |
Жүргізген зерттеу жұмысын презентация, инфографика, «GRASP – талдау» жасау түрлері арқылы қорғатуға болады. Мысалы, GRASP –анализ жасау түрі. GRASP – жұмыс түрі (зерттеу жұмысының тақырыбы) G- Мақсат (зерттеу жұмысының мақсаты мен өзектілігі) R- рөл (төменде берілген рөлдердің бірін таңдап, өзі таңдаған рөл арқылы зерттеу жұмысын ұсынады)
A- аудитория (таңдаған рөліне сәйкес тыңдаушыларын таңдайды) S – жағдаят (зерттеу жұмысының барысында туындаған мәселе) P – жұмыстың нәтижесі S – күтілетін нәтиже | Древные с средневековые государства на территории Казахстана. Алматы, 2013 г. | |||||
Қазақстан тарихы. 10 сынып. Жоғары мектеп. II тоқсан | ||||||
Этникалық және әлеуметтік процестер | ||||||
Осыған дейін меңгерілген білім | ||||||
Ұлы Дала өркениетінің пайда болуы мен қалыптасу ерекшеліктерін, Қазақстан аумағындағы археологиялық мәдениеттердің өзара сабақтастығын біледі. | ||||||
Контекст | ||||||
Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы. | ||||||
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары | ||||||
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген. | ||||||
Пәндік мақсат | Тілдік мақсат | Пәнге қатысты лексика мен терминология | Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер | |||
Қазақ көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін ескере отырып, туыстық принциптердің және рулық құрылымның | Ру-тайпа ұғымын ашып, олардың бірлестікке бөліну ерекшеліктері мен ру- тайпалық бірлестіктің қоғамдағы рөлін сипаттайды (айтылым және жазылым | Ру, тайпа, жүз, ата-жұрт, ата-мекен, шежіре, жеті-ата, ақсүйек, қарасүйек, хан, сұлтан, би, батыр. | Ру-тайпалық бірлестіктің қоғамдағы рөлін.......................................... көрініс табады, себебі...... «Ру» ұғымы бүгінгі | |||
функционалдық маңызын түсіндіру; Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың функционалдық рөлін түсіндіру; | дағдысы); Тарихи зерттеулер мен түпдеректер негізінде көшпелілер қоғамындағы қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерді анықтап, кесте толтырады (жазылым дағдысы); | күні............... , Рулық құрылымның функционалдық қызметінің маңыздылығы мынада , Қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың функционалдық рөлі .............. болып табылады, себебі,...... | ||||
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз. | ||||||
Қысқаша шолу Қазақтарда ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары. Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының эволюциясы. Туыстық принциптердің және рулық құрылымның функционалдық маңызы. «Ауызша тарихнама», «шежіре», «ру», «тайпа», «ата-жұрт», «ата-мекен», «ел» ұғымы. Қазақтардың ру-тайпалық ұйымдасыуының біріктіруші рөлі. Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуі. «Ақсүйек», «қарасүйек», «хан», «сұлтан», «би», «батыр» ұғымдары. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың функциясы. Зерттеу жұмысы: дәстүрлі қазақ қоғамының этноәлеуметтік ұйымдасуы. | ||||||
Оқу мақсаттары | Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері | Мұғалімге арналған ескертпелер | Оқыту ресурстары | |||
10.2.1.1 Қазақстандағы этникалық процестерді түсіндіру үшін «антропогенез», «этногенез», «этнос» ұғымдарын пайдалану 10.2.1.2 этникалық процестердің | Тарау: Қазақ халқының шығу тегі Тақырып: Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Келесі сұрақтар шеңберінде талқылау ұйымдастырыңыз: «Этнос» дегеніміз не? | Тарихи концепт: өзгеріс пен сабақтастық Немесе сабақтың басында тақтаға қола дәуіріндегі, ерте темір дәуіріндегі, ерте орта ғасырлардағы Қазақстан, Қазақстан аумағындағы ұлыстар карталарын ұсынып, сұрақтар қойыңыз: Әр кезең бойынша қандай өзгерістерді көруге болады? Бұл өзгерістердің себептері | Қазақ халқы шығу тегінің антропологиялық аспектілері http://e- history.kz/ru/contents/view/5 00 Қазақстан аумағындағы этникалық процестер http://e- history.kz/ru/contents/view/4 32 Қазақ халқы | |||
сабақтастығын анықтай отырып, Қазақстан аумағында этногенездің кезеңдерін айқындау | Этносқа мысал келтіріңдер. Қазақстанда қанша этнос өмір сүреді? Этностың негізгі белгілері қандай? М «Антропогенез», «этногенез», «этнос» ұғымдарымен жұмыс жасау ұсынылады: «Бұл термин сөздер тарих ғылымында қандай процестерге байланысты қолданылады?» сұрағын қойып, тақырыпқа шығуға болады. Оқушылардың жауаптарынан соң төмендегі этностық белгілерді ұсыныңыз:
Т Келесі сұрақтар бойынша талқылау ұйымдастырыңыз: Халықтың қалыптасуына қанша уақыт керек? Халықтың қалыптасуына қандай факторлар әсер етеді? Факторларды топтарға бөліп беріңіз. Әр топ өз факторлары бойынша қазақ халқының қалыптасуы үдерісін түсіндіреді. РEST талдау ретінде беруге болады. | неде? Кезеңдер арасында қандай байланыстарды байқадыңыз? «Антропогенез», «этногенез», «этнос» ұғымдарын тақтаға жазып қойыңыз. Антропология ғылымының қарастыратын басты мәселесі – бұл адамның шығуы мен қалыптасуы, адамның табиғи және мәдени ортадағы өмірі болып табылады. Адамның шығу тегін зерттейтін антропология ғылымының маңызды саласы антропогенез (грек. аntropos – адам, genesis – шығуы) деп аталады. Этнос - бұл бірыңғай атауы, ортақ мәдениет элементтері бар, тағдырлас тарихы бар, ерекше географиялық ортадағы топтық ынтымақтастық танытатын адамдар тобын атауға болады. Кең мағынада этнос [гректің ethnos сөзі - тайпа, халық] –халықтарды бір- | қалыптасуының кезеңдері http://www.almau.edu.kz/do wnload/10839/iketnogenezka znaroda.pdf Исмагулов О. И. Население Казахстана от эпохи бронзы до современности. Алма-Ата, 1970. Қазақ халқының этногенезі мен этникалық тарихы: оқу-әдістемелік кешен/ А. Б. Қалыш. - Алматы: Қазақ университеті, 2013.- 148 бет. Аристов Н. А. Этногенез и этническая история казахского народа. Т.2 - Астана: Алтын кітап, 2007. - 372 с. История Казахстана: народы и культуры: учебное пособие. - Алматы: Дайк-Пресс, 2001. - 608 с. Прошлое Казахстана в источниках и материалах/ |
|
| |
бірінен ажыратып тұрған ортақ белгілері бар қауымдастық. Тар мағынада алғашқылардың бірі болып "этнос" ұғымына анықтама берген М. Вебер былай жазады: "Этнос – бұл мүшелері сыртқы бейнелерінің, әдет- ғұрыптарының үқсастықтарына қарай, тағдырлас тарихына қарай өздерінің шығу тектерінің бір екендігіне сенетін топ". Этностың ең алдымен, мәдени тілдік ортақтастығы байқалады. Этногенез (грек. ethnos – тайпа, халық және genozіs – шығу, тегі) – әртүрлі қауымдық топтар (рулар, тайпалар) негізінде жаңа құрамдағы туыстас тайпаның немесе халықтың қалыптасу үдерісі. Әр топ өз жұмыстарын қорғаған соң, әр топ өкілдерінен тұратын жаңа топ құрастырыңыз. Бұл топта әр оқушы өзі қарастырған факторларды | ред. С.Д.Асфендияров. - 2- е изд. - Алматы : Казахстан, 1998. Исмагулов О.И. Этническая антропология Казахстана. – А.,1982. | |||||
Әлеуметтік - Аумақ және әлеуметтік қарым-қатынас тілінің ортақтығы; | ||||||
Мәдени - Салт-дәстүр, әдет- ғұрып түрінде мұраға қалатын мәдениеттің ортақтастығы | ||||||
Әр топ факторларды сыныптың ерекшелігіне байланысты бөліп алып қарастыра алады. 1-топ. Аумақ және әлеуметтік қарым-қатынас тілінің ортақтығы; 2- топ. Халықтың әлеуметтік және шаруашылық әдістерінің ортақтығы; 3- топ. Салт-дәстүр, әдет-ғұрып түрінде мұраға қалатын мәдениеттің ортақтастығы; 4- топ. Саяси кеңістіктің ортақтығы. Б Топтар өз жұмыстарының нәтижелерін таныстырған соң, қазақ халқының қалыптасуына әсер еткен барлық факторларды жинақтап, маңыздылық дәрежесі бойынша орналастырады, пікірлерін дәлелдейді. Т Қазақ халқының қалыптасуының тарихи кезеңдері туралы ақпаратпен жұмыс. Қосымша ресурстармен қамтамасыз етіңіз: Қазақ халқының этногенезі ұзақ тарихи мерзімді қамтитын, ежелгі дәуірлерден бастау алатын күрделі құбылыс. Қазақ халқының шығу тегінің көп аспектілері арасында екі негізгі компонентті байқаймыз: - тілдік - антропологиялық. | ||||||
Қазақ халқының этногенезінің үш негізгі кезеңдерін көрсетуге болады: 1 кезең. Қола және ерте темір дәуірлерінде (б.з.б. III-I мыңжылдықтар) Қазақстанды мекендеген тайпалардың тұрақты көшпелі шаруашылық-мәдени дәстүрлері қалыптасып, ортақ этникалық және нәсілдік тұтастығы байқалды. Андронов мәдениетінің тайпалары да, сақ-сармат тайпалары да антропологиялық тұрғыдан еуропеоидтық нәсілге жататын. Сақ-сарматтарға қатысты жазба деректерді сараптау негізінде олар үнді еуропалық тілдік тобының шығыс ирандық тілдерінде сөйлеген деген тұжырым басым. 2 кезең. Біздің заманымыздың І-ші мыңжылдығынан бастап Қазақстандағы күрделі этнолингвистикалық және антропологиялық өзгерістер басталады. Шығыстан келген ғұн тайпаларының Қазақстанның байырғы тұрғындарымен, сақ, сармат тайпаларының ізін басқан үйсін, қаңлы тайпаларымен араласуы нәтижесінде ерте түркі этномәдени және тілдік бірлестігі қалыптаса бастайды. Осы кезде Қазақстанды мекендеген тайпалардың арасында шығыстық нәсілдік белгілер күшейеді. Түркітілдес қыпшақ, қимақ, оғыз, қаңлы, дулат, қарлұқ тайпалары Қазақстанды мекендеген. 3 кезең. Бұл кезеңді қазақ халқының қалыптасуының аяқталу дәуірі деп есептеуге болады. ХІІІ-XV ғасырларда шығыстан келген моңғол және түркі тектес тайпалардың Дешті- Қыпшақтың тайпаларымен араласып, қазақ халқының этногенезінің жаңа кезеңі басталады. Қазақстанды мекендеген байырғы этникалық субстрат шығыстан келген тайпаларды өзіне қосып, ассимиляциялап отырды. Антропологиялық тұрғыдан шығыс нәсілдік белгілері күшейеді. Этнолингвистикалық тұрғыдан ежелгі қыпшақ тілінің негізінде қазақ тілі қалыптаса бастады. XV ғасырлардың ортасына қарай қазақ этномәдени және тілдік | талқылайды. Оқушыларға қазақ халқының қалыптасуындағы «алаш», «қазақ» ұғымдарының мәнін ашу туралы (түркілік кезеңде) нұсқау беріңіз. Оқушылар жауаптарын жазып, тақтадағы уақыт сызығына орналастырып, түсіндіреді. Басқа оқушылар уақыт сызығын жұмыс дәптеріне сызып, негізгі мәліметтерді түсіріп алып отырады. Оқушылардан кезеңдер арасындағы сабақтастықты анықтап, ой алмасады. |
бірлестігі қалыптасуы аяқталып, тарихи сахнада Қазақ хандығы атты жаңа этносаяси құрылым пайда болады. Жалпы, Еуразияның көшпелі халықтарының этногенезі көшпелі шаруашылық-мәдени дәстүрлердің эволюциясының көрінісі болып табылады. Оқушылар әр кезең бойынша берілген ресурстар бойынша сызба түрінде кезеңдерді анықтап көрсетеді. Ежелгі заман Орта ғасырлар Төмендегі сұрақтарға жауап дайындайды:
Ж «Қазақ халқының қалыптасуында қандай кезең шешуші рөл атқарды?» атты тақырыпта эссе жазады. 150-200 сөз. Эссенің критерийлері:
| |||
10.2.2.1 | Тарау: Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы | Тарихи концепт (фокус): | Қазақстан тарихы І том |
қазақтардың этникалық құрылымын сипаттау үшін «ру», «тайпа», «жүз», «ата- жұрт», «ата- мекен» үғымдарын пайдалану 10.2.2.2 тарихи кезеңдерді талдау негізінде қазақтардың ру- тайпалық ұйымдасу түрінің қалыптасу алғышарттарын талдау | және әлеуметтік ұйымдасуы Қазақтарда ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары Зерттеу сұрақтары:
БЫМ «МАТ» әдісі арқылы сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. Оқушыларды берілген сурет негізінде «ру, тайпа, жүз, ата-жұрт, атамекен» ұғымдарын еске түсіріп, бір-бірімен байланысын қарастырыңыз. Қазақтардың этникалық құрылымы туралы не білетіндерін сұрап, тақырыпты ашыңыз. Зерттеу және талдау Б/Т Оқушыларды шағын топтарға біріктіріңіз. Топтардың тақырыптарына байланысты мәтінмен қамтамасыз етіп, тарихи кезеңдер негізінде көшпелі қоғамдағы рулардың қалыптасуына талдау жүргізуді тапсырыңыз. І топ: сақтар (тиграхауда, хаомаварга, парадарайа) ІІ топ: ғұндар (24 әкімшілік аймақ) ІІІ топ: түріктер (он оқ будун) IV топ: оғыздар (24 тайпа, бұзұктар мен үшұқтар) V топ: қыпшақтар (92 баулы қыпшақ) VІ топ: наймандар (сегіз оғыз тайпалық бірлестік) Критерийлері:
| дәлел МАТ әдісі Оқушыларға тайпалардың қоғамдық құрылымына байланысты мәтінді ықшамдап беріңіз | (көне заманнан бүгінге күнге дейін) Алматы, «Атамұра» 2010 ж. Қазақстан тарихы ІІ том (көне заманнан бүгінге күнге дейін) Алматы, «Атамұра» 2010 ж. К.А.Акышев. Древные с средневековые государства на территории Казахстана. Алматы, 2013 г. Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова. История Казахстана. Народы и культуры. Алматы, 2001 г. |
Б/Т «Жүз», «қазақ жүздері» деген сөздерді естігенде нені елестетесіздер? деген сұрақ төңірегінде сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. «Жүз» ұғымы туралы бірнеше ғалымдардың пікірін карточка түрінде ұсынып, авторлардың көзқарасын негізге ала отырып, «Қазақ рулары неліктен жүзге бірікті?» деген сұрақ төңірегінде өзіндік ой қорытынды шығаруға бағыттаңыз. Жұппен ру-тайпалық бірігудің алғышарттарын анықтауға тапсырма беруге болады. Б Сыныптың төрт бұрышына А4 форматында жазылған «ұйымдастырушы, біріктіруші, шаруашылық, сепаративтік» деген сөздерді іліп қойыңыз. Жүздік жүйенің қазақ қоғамындағы орны мен рөлі қандай? деген сұрақ қойып, сынып бұрышында жазылған сөздердің бірін таңдап, орналасуын сұраңыз. Оқушылардан неліктен осы сөзді таңдағанын нақты дәлел келтіру арқылы өз ойын негіздеуді талап етіңіз. М Сабақты қорытындылау мақсатында «неліктен күні бүгінге дейін «ру» ұғымы қолданыста бар?» сұрағы төңірегінде сыныптық талқылау, пікірталас өткізуге болады. ұйымдастырыңыз. | Берілген критерийлерді басшылыққа алып, постер жасатуға болады. Жүз» ұғымы туралы Ш. Уәлиханов, С.Аманжолов, Н. Аристов, М.Мұқанов, В.В.Бартольд, Ю.А Зуев, Ж.О.Артықбаев т.б. ғалымдардың пікірлерін ұсынуға болады. Осы тұста мұғалім жүздік жүйенің қазақ қоғамындағы жағымды тұстарына баса назар аудару керек. | ||
10.2.2.3 қазақтардың ру- тайпалық құрылымының ерекшеліктерін ауызша | Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының ерекшеліктері Зерттеу сұрақтары
| Тарихи концепт (фокусы): маңыздылық | М.Ж.Көпейұлының «Қазақ шежіресі»: «Сейілханнан Сегіз арыс Түрікпен тарады (Тәжік, Қырғыз). Жаңылханнан – Майқы би туады. Майқы |
|
тарихнама негізінде түсіндіру (шежіре, генеалогиялық аңыздар) 10.2.2.4 қазақ көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін ескере отырып, туыстық принциптердің және рулық құрылымның функционалдық маңызын түсіндіру 10.2.2.5 қазақтардың ру- тайпалық ұйымдасуы ның біріктіруші рөлін түсіндіру | құрылымның ерекшеліктері неде?
БЫМ Алып бәйтеректің суретін үлестіріп, оқушыларға өз әулетінің шежіресін жазуды тапсырыңыз. «Шежіре, жеті ата, әулет» дегеніміз не? Осы тұрғыда кімдердің зерттеулерін білесіздер? деген сұрақтар қойып, сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. Ш.Құдайбердіұлының «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», М.Ж.Көпейұлының «Қазақ шежіресі», Қ Халидтің «Тауарих хамса» (бес тарих) еңбектерінің мұқабасын көрсетіп, бұл еңбектерден қандай ақпарат алуға болатындығы туралы сұраңыз. Тақырыпты ашуға бағыттаңыз. Т/Ж Ру тайпалардың шығу тегі туралы генеалогиялық аңыздарды зерттеп, аңыздардың арасындағы өзара байланысын анықтатыңыз. Б М.С. Жакиннің «Еуразия далалық өркениетінің циклдық даму заңдылығы» ғылыми еңбегінен үзінді және осы еңбектен алынған «Қазақстан аумағындағы далалық өркениеттің циклдық дамуы» диаграммасын ұсынып, «неліктен дала өркениетінде өмір сүрген мемлекеттер өрлеу және құлдырау кезеңдерінен өтті?» сұрағына оқушылардың болжам жауаптарын тыңдаңыз. Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының ерекшеліктерін түсіну мақсататында диаграммадағы шартты белгілерді негізге ала отырып төмендегі критерийлер бойынша ізденіс жұмысын жүргізуді тапсырыңыз. Критерийлер:
| Қазақтың төр шежіресі Генеалогиялық аңыздарды карточка түрінде үлестірген жөн. «Қазақстан аумағындағы далалық өркениеттің циклдық дамуы» диаграммасы: М.С. Жакиннің «Еуразия | биден Әзбек, Сапан туады. Әзбек Сарттан қыз алып Шаһарға (Ташкент) қашады. Сапанның түйесі көп болып Сарыарқаға келеді. Сапаннан – Айырқалпақ, Айырқалпақтан – Қазақ, Созақ туады. Созақтан – Қарақалпақ туады. Қазақтан – Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс (Үш жүздің аталары) туады. Ақарыстан – Ұлы жүз. Жанарыстан – Орта жүз. Бекарыстан – Кіші жүз туады. Жанарыстың 6 баласы болады. 1. Қара қожа 4. Дара қожа 2. Аққожа 5. Есімқұл қожа 3. Ақтанберді қожа 6. Қасым қожа. Қара қожадан – Арғын. Ақ қожадан – Найман. Ақтанберді қожадан – Қыпшақ. Дара қожадан – Қоңырат. Есімқұл қожадан – Керей. Қасым қожадан – Уақ туады. Орта жүзден демек, Арғын, Найман, Қоңырат, Қыпшақ, Керей, Уақ – алты атаның ұлы ел болды.» |
(ол үшін оқушыларға тірек сөздерді: бірлестік, билік, әскер, саясат, заң т.б. негізге алуға бағыттаңыз.)
М Оқушылардың жұмысын негізге ала отырып, «Қазақстан аумағындағы далалық өркениеттің циклдық дамуы» диаграммасын қорытындылаңыз. Мысалы, Көшпелі мемлекеттердің өмір сүруі «қуаттылықтан» «құлдырауға» дейін, керісінше, «құлдыраудан» «қуаттылыққа» дейін цикл 200 жылды қамтитындығына назар аудартыңыз.
Б/Т Оқушыларды бірнеше топтарға біріктіріп, тарихи кезеңдер негізінде рулық құрылымның функционалдық маңызын анықтатыңыз. І топ: Рим тарихшысы Аммиан Марцеллиннің «Ғұндар туралы» еңбегінен үзінді; ІІ топ: Ресейлік зерттеуші П.С.Палластың «Қазақтардың қоғамдық құрылысы туралы» еңбегінен үзінді; ІІІ топ: Әбілхайыр ханның ордасындағы Ресей елшісі К.М.Тевкелевтің күнделігінен үзінді; | далалық өркениетінің циклдық даму заңдылығы» ғылыми еңбегінен үзіндіні ықшамдап беріңіз. Мұғалім осы тұста диаграммадағы цикл негізінде мемлекеттердің ыдырауы мен күшею себептерінің бірі қоғамдағы рулардың рөліне, қарым- қатынасына, рулардың бірігуіне байланысты екендігіне назарын аудару қажет. Әр топ тақырыбына сай деректерді тақырыпқа сай ықшамдап беріңіз. Мысалы, 6-шы қазанның түн ортасында Әбілқайыр хан тілмаш М.Тевкелевке елші жіберіп, оған өзіне келуді немесе хан Тевкелевке құпия түрде келетінін хабарлайды. Ал Тевкелев | М.С. Жакин доцент, тарих ғылымдарының кандидаты, этномәдени және тарихи- антропологиялық зерттеулер Орталығының аға ғылыми қызметкері «Еуразия далалық өркениетінің циклдық даму заңдылығы» Отан тарихы. 2016 ж. №3. 5-16 б. «Казахско-русские отношения» 1 том (1) сборник документов; Прошлое Казахстана в источниках и материалах (Под ред. С.Д. Асфендиярова, П.А. Кунте. Алма-Ата; М., Казкрайиздат, 1935. Сборник 1. — С.12—14. Паллас П.С. Полное собрание ученых путешествий по России. СПб. Изд. при Имп. АН. 1975 — Т. 1. С. 578-579. |
Ментальды карта Әр топ өз жұмыстарының нәтижесін менталды карта түрінде таныстырулары керек. Жетелеуші сұрақтар қоя отырып, оқушыларды мемлекеттік басқарудағы ерекшелік көшпелі демократияға негізделгенін түсінуіне бағыттауыңыз керек. Б Сабақты қорытындылау үшін «Туыстық принциптердің және рулық құрылымның функционалдық қызметінің маңыздылығы неде?» тақырыбында ой-толғау жазуды тапсырыңыз. Ол үшін мына тірек сөздерді ұсыныңыз: әлеуметтік кепілдік, жайылымды бірлесіп пайдалану, сыртқы қауіптен қорғану, тұрақты әлеуметтік құрылым т.б. Немесе қорытынды жасауға «ПТМС» әдісі арқылы дәлелдеуге тапсырма беріңіз
| орналасатын киіз үйді қайсақ старшындарынан оқшау орналастырады. Әбілқайыр хан мен Тевкелевке де құпия күзетшілер тағайындалды. Екеуінің арасында хабарды тасымалдаушы құпиялы түрде екі башқұрт болды. Олар Таймас батыр мен Кидряс. Башқұрт Кидрясқа Әбілқайыр хан Тевкелевті қарапайым қайсақтың киімін кидіріп, ханның алдына алып келуді тапсырды. Бұл кездесуде келісім жасалуы мүмкін. Егер, Тевкелев кездесуге келіспейтін болса, онда екі жақта қиындықтарға тап болуы мүмкін еді. Тевкелев ханның бұйрығын орындап, Кидряс пен Таймас башқұрттармен бірге кездесуге аттанды. Хан Тевкелевті үлкен құрметпен қарсы алды. Дәстүр бойынша бір-бірін құттықтаудан кейін хан, Тевкелевке өзге хандар мен сұлтандардың және қайсақ старшиндарының келісімінсіз-ақ жеке дара |
өзіне бүкілресейлік протекцияны қабылдауды өтінді. Тевкелев Әбілқайыр ханнан неліктен сұлтандар мен қайсақ старшиндарының келісімінсіз өзінің бұл әрекетке бару себебін сұрады. Бұл сұраққа Әбілқайыр хан жауап қайтарады: ол, яғни Әбілқайыр хан басқалардың келісімін алмай бүкілресейлік бодандығының қол астына өтудің көптеген себептерін Тевкелевке хабарлайды. Сондай-ақ, хан Тевкелевке сұлтандар мен старшиндарды ант беруге мәжбүрлеудің қажет емес екендігін айтты. Оның орнына, ең біріншіден, ауқатты старшинардың көңілін жұмсарту үшін оларды сыйлықтармен қамтамасыз етуді сұрады. Ал осы ауқатты старшиндар келісетін болса, онда қырғыз-қайсақ халқы өз старшинарына қарсы шыға алмайды деп ескертті. Осылай |
Әбілқайыр хан Тевкелевке старшиндарды сыйлықтармен өз жағына тартудың тиімді әдісі екеніне көзін жеткізді. | ||||||
10.2.2.6 қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерді анықтау үшін «ақсүйек», «қарасүйек», «хан», «сұлтан», «би», «батыр» ұғымдарын пайдалану 10.2.2.7 дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың функционалдық рөлін түсіндіру | Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуінің ерекшеліктері Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Қазақ қоғамындағы әртүрлі әлеуметтік топтардың суреттерін ұсынып, оларды қоғамда алатын орнына байланысты топтастыру тапсырмасын беріңіз. Мысалы, «хан», «сұлтан», «би», «батыр», «қараша», «төлеңгіт» т.б. Ж/Т А.М.Хазанов зерттеуі негізінде көшпелі қоғамның әлеуметтік бөлінуі туралы кестедегі ақпаратты ұсынып, «Неліктен қазақ қоғамында әлеуметтік жіктелу көрініс тапты?» сұрағы бойынша оқушылардың болжам жауаптарын тыңдаңыз. Кесте: | Тарихи концепт (фокусы): дәлел Осы тұста «ақсүйек», «қарасүйек» ұғымдарының ашылуына назар аударыңыз. | Хазанов А.М. Кочевники и внешний мир. Изд. 3-е, доп. — Алматы: Дайк-Пресс, 2002. — 604 с. 75 бет Левшин А.И. «Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей» Издание 1832 года Қазақстан тарихы І – ІІІ том (көне заманнан бүгінге күнге дейін) Алматы, «Атамұра» 2010 ж. | |||
Әлеуметтік дифференциациялау | ||||||
Малға жеке меншік | Әлеуметтік ұйымдастырудағы билеуші билік | |||||
Әлеуметтік стратификация | ||||||
Әлеуметтік топтар қоғамда иерархиялы мұрагерлік жолмен, әртүрлі құқықтары және міндеттерімен қоғамды басқаруда және өндіруде ерекшеленеді. | ||||||
Т Оқушыларды екі топқа бөліңіз. Бір топқа: А.И.Левшин, Ш.Уәлиханов, С.Аманжолов, М.Мұқанов, Ж.О.Артықбаевтың көшпелі қазақ қоғамы туралы еңбектерінен ақпарат ұсыныңыз. Екінші топқа: көшпелі қазақ қоғамы туралы ақын- жыраулардың (Бұқар жырау, Ақтамберді жарау, Үмбетей жырау, Жиембет жырау, Тәттіқара жырау т.б.) шығармаларынан үзіндіні таратыңыз. Тарихи деректерді талдау келесі жүйеде жүзеге асырылуы тиіс: Деректі тарихи контекст шеңберіне салу А. Деректі білу, түсіну
| Әр топқа өз тақырыптарына сәйкес ақпаратты ықшамдап беріңіз. | Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова. История Казахстана. Народы и культуры. Алматы, 2001 г |
болады?
D. Тарихи ақпаратты дерек ретінде бағалау
Оқушыларға сыныптағы оқушылардың қабілетіне қарай А,В,С,Д деңгейін бөліп беруге болады. Топ оқушыларының міндеті тарихи зерттеулер мен түпдеректер негізінде көшпелілер қоғамындағы қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерді анықтайды. Б Сабақты қорытындылау мақсатында «Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың функционалдық рөлі қандай? тақырыбында эссе жазады. Критерийлері: Кемінде үш дәйекті ұсынуы Нақты дәлелдер келтіруі Баға беруі Қорытынды жасай алуы | |||
Зерттеу жұмысы: Дәстүрлі қазақ қоғамының этно әлеуметтік ұйымдасуы. Бөлім бойынша өткен тақырыптарды қорытындылау үшін | 1-тапсырманы бағалау критерийлері: 1) Ақпараттың толық, жүйелі ұсынылуы; | Инфографика дайындау үшін ұсынылатын сілтеме: pictochart.com Инфографика |
келесі тапсырмалардың біреуін таңдап, орындау ұсынылады:
Зерттеу жұмысын бағалау үшін әр топпен бірлесе критерийлерді өздері құрастыруына болады. Сонымен қатар соңында ауызша кері байланыс арқылы бағалап, не болмаса жазбаша жүргізу ұсынылады. |
қызықты түсіндіруі;
2-тапсырма бойынша критерийлер:
3-тапсыраны бағалау критерийлері:
| |||
қамтуы; Логикалық қорытындының болуы. | |||||
Қазақстан тарихы. Жоғары мектеп. 10 сынып. ІІІ тоқсан | |||||
Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан | |||||
Осыған дейін меңгерілген білім | |||||
Қазақтарда ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттарымен қазақтардың ру-тайпалық құрылымының эволюциясы. Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуі. | |||||
Контекст | |||||
Бұл бөлімде ежелгі және ортағасырлық Қазақстанда қоғамдық-саяси ойдың дамуы мен Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуын сипаттайды. «Зар-заман» ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтарын бағалайды. «Алаш» ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері мен Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық интеллигенцияның қоғамдық-саяси көзқарастарын анықтайды. «Мәңгілік Ел» идеясының біріктіруші құндылықтарының маңыздылығына баға береді. | |||||
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары | |||||
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген. | |||||
Пәндік мақсат | Тілдік мақсат | Пәнге қатысты лексика мен терминология | Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер | ||
Оқушы: меңгерген материал бойынша дәйекті қорытынды жасау Құндылықтар:
- патриотизм | Көшпенділердің мемлекеттілік белгілері бойынша алған білімдерін негіздеу мақсатында Атақты ғалым В.М.Массон мен С.Г.Кляшторныйдың пікірлерін талдау (айтылым және тыңдалым дағдысы) Ерте және дамыған ортағасыр мемлекеттерінің құрылысындағы сабақтастықты анықтау мақсатында кестемен жұмыс жасау (жазылым дағдысы) Алтын Орда мен Ақ Орда мемлекетінің тарихы туралы мәтінмен жұмыс (оқылым дағдысы) | Мемлекет. Билік, Саяси ұйым. Алтын Орда. Ақ Орда. Аға қаған. Империя. Түркі мемлекеттері. Монғол империясы. | Көшпелілердің мемлекеттілігіне тән ерекшеліктері болды, Өйткені ... Екі ойлымын. Себебі ... Монғол империясының мемлекеттік құрылымы өзгерді, Себебі ... Монғол империясының мемлекеттік құрылымы өзгермеді, Себебі ... | ||
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз. | |||||
Қысқаша шолу
Ежелгі және ортағасырлық Қазақстанда қоғамдық-саяси ойдың дамуын зерттеу арқылы Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуын сипаттайды. «Зар-заман» ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтарын бағалап, ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастарын түсіндіреді. «Алаш» ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері мен Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық интеллигенцияның қоғамдық-аяси көзқарастарын анықтайды («Алаш» қозғалысы және қазақ революционер-демократтардың саяси көзқарастары). Қазақстан қоғамының жалпыұлттық құндылықтарымен «Мәңгілік Ел» идеясының біріктіруші құндылықтарының маңыздылығына баға береді.
Оқу мақсаттары
10.3.1.1
Қазақстанда
ғы ерте
көшпенділерде мемлекет
тілік белгілерін анықтау үшін
«мемлекет»,
«билік», «саяси ұйым» ұғымдарын пайдалану
10.3.1.2
Қазақстанда мемлекет тіліктің қалыптасуының
тарихи кезеңдерін түсіндіру
- Қазақстан территориясында ғы ерте
Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері
Тарау: Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттер
Тақырып: Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттердің саяси ұйымдасуы
Зерттеу сұрақтары:
- Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттердің қалыптасуы ерекшеліктері қандай?
БЫМ Сынып қабырғаларына шетелдік зерттеушілердің мемлекеттің пайда болуы туралы әртүрлі анықтамаларын іліп, тақтаға төмендегідей сұрақтарды жазып қойыңыз. Берілген сұрақтар төңірегінде сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз.
- Теориялардың негізгі идеясы неде?
- Сіздің ойыңызша аталған теориялардың қайсысы мемлекеттің пайда болуы туралы негізді тұжырым береді? ойыңызды 2-3 дәлел келтіру арқылы негіздеңіз
Осы сұрақтар төңірегінде берілген жауаптар негізінде оқушыларды сабақтың тақырыбы, оқу мақсатымен таныстырыңыз.
Патриархтық теория. Оның негізін салушы XVIII ғ. өмір сүрген ағылшын ойшылы Роберт Филмер. Ол мемлекеттің пайда болуын рулардың тайпаға, тайпалардың одан үлкен қауымдастыққа, олардың одан әрі мемлекетке дейін бірігуінен деп санайды.
Мұғалімге арналған ескертпелер
Тарихи концепт (фокус):
дәлел
Оқушыларды мынадай ұғымдармен таныстырыңыз
Мемлекет - белгілі бір аумаққа иелік етіп, сол жердегі халықтың еркін дамуына мүмкіндік беретін, қоғам табиғатына н туындайтын ортақ істерді атқаруға қажетті басқарудың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан
Оқыту ресурстары
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж
Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин, И.В. Ерофеева, А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова.
История Казахстана. Народы и культуры. Алматы, 2001 г.
К.А.Акышев. Древные с
средневековые государства на территории Казахстана. Алматы, 2013 г.
мемлекеттердің саяси құрылымының ерекшеліктерін сипаттау | Қоғамдық келісім теориясы. Негізін салушылар: Т.Гоббс, Г.Гроций, Ж.Ж.Руссо. Мемлекет тәуелсіз әмірші мен оның қол астындағы адамдардың келісімі арқылы пайда болды. Теологиялық теория. Негізін салушылар: А.Августин мен Фома Аквинский. Мемлекет құдайдың құдіретімен пайда болған. Зорлық жасау теориясы. Негізін салушылар: Е.Дюринг, Л.Гумплович, К.Каутский. Мемлекет бір елді екінші елдің басып алуының нәтижесінде арасындағы қатынастарды реттеу үшін пайда болды. Географиялық теория. Негізін салушылар: А.Гатцель, В.Соловьев, Б.Чичерин. Мемлекеттің пайда болуы географиялық ортаның өзгешеліктерінен деп түсіндіреді. Психологиялық теория. Адамдарға бағыну мен құлшылық ету қажеттігі мәңгі бақи тән болған дегенді айтады. Марксистік теория. Мемлекет жеке меншік пен таптың пайда болуынан туған дейді. Яғни, экономика жағынан үстем болып тұрған таптың мүддесін қорғап, басқа таптардың қарсылығын басу үшін керек дейді. М Оқушыларға «Мемлекеттің қандай белгілері бар?» деген сұрақ | жүйесі, саяси билік ұйымы. Билiк - “ел басқару”, “өкім ету” сөздерімен мәндес ұғымды білдіреді. Саяси ұйым - белгілі бір ниеттер мен мақсаттарды орындау үшін кұрылған және ережелердің ресми құрылымымен, биліктік қатынастармен, еңбек бөлінісімен, шектеулі қабылдаумен сипатталатын ұжым түрі. | Тарихымыз – |
қою арқылы олардың еске түсірген белгілерін тақтаға жазыңыз. Осыдан кейін мемлекеттің бес негізгі сипатын ұсынып, оқушылардың ойын толықтырыңыз. Оқушылар өздері жазған мемлекеттің белгілерімен мұғалім ұсынған мемлекеттің сипатын салыстыра отырып, Қазақстан аумағындағы көшпенділердің мемлекеттілік белгілерін құрастыруы қажет. Мемлекеттің бес негізгі сипаты:
|
өзінің тәуелсіздігі тұрғысынан қарастырылады. Д Оқушыларға Қазақстан аумағын мекендеген тайпалардың көшпелі шаруашылығы туралы мәтін ұсыныңыз. Мәтінді оқу барысында төменде берілген сұрақтарға жауап қарастыруды тапсырыңыз. Далалық аймақта мемлекеттіліктің қалыптасуында тарихи үрдістің жалпы заңдылықтарымен қатар, тек қана көшпелі қоғамға тән ерекшеліктер де көрініс тапты. Ұлы Даланың кез келген көшпелі қоғамында негізгі мал шаруашылығынан бастап, жер өңдеу, қалалар мен қоныстар салу, т.б. мәдени-шаруа- шылықтың бірнеше түрлері болды. Негізінде, таза көшпелі қоғам болған емес, ол үнемі жартылай көшпелі және жартылай оты- рықшы сипатта өтті. Сондықтан да, ғылыми әдебиеттердегі қолданылып жүрген көшпелі қоғам мен көшпелі мемлекет деген ұғымдардағы «көшпелі» сөзі шартты мағынаға ие. Ұлы Дала халықтары мен тайпаларының басым түрде мал шаруашылығымен шұғылдануы және жағрапиялық ортаның әсері дала өркениетінің дамуына, көшпелі мемлекеттіліктің өзіндік ерекшеліктерінің қалыптасуына, құрылуына алып келді. Қазақстан территориясында ежелгі және орта ғасырлар дәуірінде мемлекеттілік үрдісі екі басты белгілермен сипатталады, олар – үздіксіздік және сабақтастық. Қазақ хандығы құрылғанға дейін сабақтастық байланыста 18 көшпелі мемлекет өмір сүрді. Қазақстан аумағында мемлекеттіліктің пайда болуы негізгі шаруашылығы көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы болған сақ қоғамымен (б.з.д. VІІІ-IІІ ғғ.) байланысты. Көшпелі өмір салтының арқасында сақ тайпалары Ұлы Даланы игере алды. Сақтарды көзімен көргендер олар ержүрек жауынгер, жылқы мен қой түліктеріне бай деп сипаттайды. Сақтар ат құлағында ойнап, садақ атуда мерген болған. Ежелгі грек тарихшысы Геродот оларды дүниежүзіндегі | Кочевое государство: специфика и характер функционирования институтов власти Э.Ж. Усекеев |
ең мерген халық деп бағалаған. Сақтар ерте таптық қоғамның қалыптасу дәрежесінде болды. Оларда үш әлеуметтік топ ерекшеленеді: көсемдер, абыздар және қауым мүшелері (малшылар мен егіншілер). Жоғары дәрежелі көсемдер (патшалар) жауынгерлер қатарынан шыққан. Патшаны Құдай таңдайды, олар Жер мен Көктің арасындағы елші деп саналған. Сақтардың мәдени шығармашылығындағы ерекше құбылыстардың бірі «аңдық стилі» деп аталған бейнелеу өнері болды. Бұл стиль олардың дүниетанымының көрінісі мен мифологиясының бейнелеу өнерінде іске асуы және көшпелілер идеологиясын көрсетудің ерекше белгілік жүйесі ретінде қалыптасқан. Бұл олардың көркемдік ой-өрісінің дамығандығын және металдар технологияларын жоғары дәрежеде меңгергендігін білдіреді. Б.з.д. V-IV ғғ. сақтарда мемлекеттіліктің басты белгісі – жазу пайда болған. Осылайша, сақтарда мемлекеттің қалыптасуы мен жазудың пайда болуы өзара байланыстағы және бір мезеттегі үр- діс болды. Сақ қоғамында басталған мемлекеттің пайда болу үрдісі ішкі Азияда (б.з.д. ІІІ ғ.) алғашқы көшпелілер империясын құрған ғұн қоғамының дамуында, одан әрі Орталық Азиядағы түптүріктік мемлекеттік құрылымдарда жалғасын тапты. Сақ тайпаларының Жетісудағы мұрагерлері үйсіндер, ал Сырдария бассейні мен Қазақстанның оңтүстігінде қаңлылар болды. Олар (б.з.д. ІІ ғ.) күшті мемлекеттер құрған еді. Үйсіндер мен қаңлылар көшпелі малшылар болды, олардың жекелеген топтары жер өңдеумен, қолөнермен шұғылданып қалалар мен қоныстарға иелік еткен. Билеушілердің жеке ұландары жоғары биліктің басты тірегі болған. Әскери-әкімшілік басқару жүйесіне сәйкес мемлекет жері үш бөлікке бөлінген: сол қанат, орталық және оң қанат. Көшпелі мемлекет орталығы ордада орналасты. Мұнда әскери- әкімшілік, саяси, шаруашылық және мәдени сипаттағы шешімдер қабылданып отырған. Дереккөз: Тарихымыз – тұңғиық |
- Көшпенділердің мемлекеттілік белгілерін анықтау мақсатында «мемлекет», «билік», «саяси ұйым» ұғымдарын пайдаланып, 5 сөйлем құрастыру;
- Қазақстан аумағындағы көшпенділердің мемлекеттілік белгілері қандай болды? кем дегенде 3 белгісін анықтау;
- Мәтін бойынша анықталған мемлекеттілік белгілерді бастапқы құрастырған белгілермен салыстыру арқылы ортақ 3 белгіні анықтаңыз;
Б Көшпенділердің мемлекеттілік белгілері бойынша алған білімдерін негіздеу мақсатында оқушыларға ғалымдардың пікірлерін ұсынып, сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. Атақты ғалым В.М.Массонның пікірінше,
С.Г.Кляшторный көшпелі мемлекеттіліктің келесідей ерекшеліктерін атап өткен:
«Біріншіден, көшпелі мемлекеттің маңызды бір белгісі ретінде оның өте төмен эволюциялық мүмкіндіктерін атап өту қажет. Көшпелі өмір салты мен көшпелі менталитет болмыстың мемлекеттік формаларын қажет етпеді. Шаруашылықтың көшпелі жүйесі мемлекеттік институттан тыс жағдайда өмір сүре алады. Бұл көшпелі мемлекеттердің мынадай тұрақсыздығына алып келді:
Дамыған бюрократиялық аппараттың болмауы, көшпелі мемлекеттің қызметінің тар ауқымы мен әр алуандылығының болмауы,68
- оның тәуелді елдерден алым жинауға бағыттылығы, ұйымдастырушылық-шаруашылық қызметінің болмауы;
Осының барлығы көшпелі мемлекеттің қасиеттері.
Т Оқушыларды бірнеше шағын топтарға біріктіріп, әр топқа мемлекеттердің саяси билігі мен әскери-демократиялық жүйесіне қатысты ықшамдалған мәтінді ұсыныңыз. Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттердің саяси құрылымының ерекшеліктерін сипаттау І топқа: VI ғасырда алғашқы еуразиялық империя Түрік қағанаты дүниеге келді, соның нәтижесінде Қазақстан территориясында мемлекеттіліктің жаңа белесі басталды. Қытай тарихнамасы түрік тарихын ғұн мемлекетінің ыдырауымен байланыстырады. VI ғасыр ортасында түріктер Қазақстан мен Орта Азияны бағындырды. Кейінірек, қағанаттың шекарасы кеңейіп, Солтүстік Кавказ бен Қара теңіз жағалауына жетті, Иран және Византия елдерімен қарым-қатынас орнатты. Түріктердің этногенезінің орталығы біртіндеп моңғол жерінен Қазақстан территориясына жылжыды. VI-VII ғасырларда көне түріктердің әскери-әкімшілік басқару жүйесі Қазақстанның түркітілдес этностарының ортасына орнықты. Қазақстан аумағы Түрік қағанатының саяси және мәдени ықпалына енді. Түріктердің ұғымы бойынша қаған олардың мемлекеттілігінің тірегі мен мемлекеттің бейнесі болған. |
Қағанның әулеттік руы Ашина болды. Аңыз бойынша олар қасқырдан таралған. Түрік қағаны Көктің еркімен билік еткен(барлық көшпелі халықтар: сақтар, ғұндар, моңғолдарда т.б. билік иесіне қатысты түріктермен ортақ түсінік болған). Олар оны екі тұрғыда түсінген – Аспан ретінде және жоғары құдірет Тәңір ретінде. Көне түріктер қағанды «Көктің ерекше дарынына» – ерекше күш пен қасиетіне ие екендігіне сенген. Көне түрік жазбалары бойынша қаған мен оның әулеті Көктің, Жер мен Су- дың және түрік жұртының қолдауымен өмірге келіп отырған. ІІ топқа: Қағанның ордасында әскердің бас қолбасшысының туы мен мемлекеттік басқару ұйымдары болған. Әскери-әкімшілік басқар- масында 29 билік дәрежесі болды. Жоғары билік 5 дәрежеден тұрды: ябғу, шад, тегін, елтебер және тұтұқ. Ал қалған 24-i төменгі дәрежеге жатты да, қағанаттағы барлық дәрежелер мұрагерлікпен берілді. Қағанның жақын ортасын «бөрі» ұландары құрады, олардың туында қасқырдың басы бейнеленді. Қағанатты басқарудың дәстүрлі қалпына орталық, шығыс және батыс қанаттары енді, олар басқарудың тұрақтылығы мен қорғанысын қамтамасыз етті. Түріктер әзірленген әдеттегі құқыққа ие болды. Олар өздеріне тәуелді ру-тайпалардан алым-салық алып отырды. Әскери міндеткерлік те болды. Әр территория мен оның халқы ондаған, жүздеген, мыңдаған және түмен әскер шығара алды. Әлеуметтік тұрғысынан тайпалар өзара қатаң иерархиялық қатынастармен шартталған ақсүйек, бағынышты және тәуелді топтарға бөлінді. Түрік ру-тайпаларының шаруашы- лығының негізі көшпелі мал шаруашылығы болды. Халықтың кейбір топтары егіншілікпен айналысып, отырықшы өмір сүрді. Қала мен дала біртұтас экономикалық тұрмыстың өзара байланыстағы салаларына айналды. ІІІ топқа: |
Түріктер қоғамында малға, құлдарға және басқа да дүние- мүліктерге жекеменшік үстемдік етті. Малдарға әр рудың таңбасы басылды. Жетісуда орталығы орналасқан түркі мемлекеттерінің (Батыс түрік және Түркеш қағанаттары) ыдырауына байланысты Қазақстан территориясында үш мемлекеттік бірлестік пайда болды, олар: Сырдария мен Арал маңында Оғыз мемлекеті, Жетісуда Қарлұқ мемлекеті, ал Орталық, Солтүстік пен Шығыс Қазақстанда Қимақ қағанаты дүниеге келді. Осы аталған IХ-Х ғасырлардағы этносаяси бірлестіктер Түрік қағанаттарының мемлекеттік-әкімшілік, әскери және әлеуметтік-мәдени дәстүрлерін жалғастырды. Олардың қоғамдық құрылымы, саяси ұйымның ұқсастығы, этносаяси туыстығы, өмір сүруінің уақыты далалық империяларды біршама толық тарихи-мәдени кезең деп қарастыруға мүмкіндік береді. ІХ-Х ғасырлардағы араб шығарма- ларында түрік тайпаларының алғашқы мемлекеттік құрылымдары туралы мәліметтер кездеседі. Түрік халықтары жайлы көптеген нақты мәліметтерге ие болған әл-Яқуби: «Түркістан мен түріктер бірнеше халықтар мен мемлекеттерге (мамаликтерге) бөлінеді… Әр түрік халқы жеке мемлекет, олар бір-бірімен соғысып тұрады», деп жазды. Араб географы Ибн әл- Факих: «Түріктерде оғыздар, қимақ және тоғыз оғыздар құрметтеледі, олардың әрқайсысыларының патшалары бар» деген мәліметтер келтіреді. IV топқа: Қимақ билеушісінің құдіреті жоғары болған. ІХ ғасырлар соңынан бастап ол жоғарғы қаған лауазымын иеленген. Мемлекеттегі билік қағандар шығып отырған әулеттік рудың қолында болды. Саяси- әлеуметтік дамудың барысына карай, ру-тайпалық қауымнан мемлекеттік құрылымға дейінгі сатыда олардың басшылары мансаптық дәреженің төменгі сатысынан жоғарғы сатысына дейін өciп отырады. Қимақтарда қаған, ябғу, шад, тұтұқ |
лауазамдарының көне түріктер ортасында болғандығын дереккөздерден кездестіреміз. Мұның өзі өзара сабақтастықты білдіреді. Көне түрік мемлекеттік құрылымдарындағы дәстүрлі әкімшілік-территориялық жүйе – қанаттар жүйесі – Қимақ мемлекетінің басқару құрылымында көрініс тапты. Бірлестіктің шығыс жағы Ертіс маңында болды, батыс жағы – Жайық пен Ембі өзендерінің аралығын қамтыды. Қимақ мемлекетінің құрылу барысында ру-тайпалардың сандық құрамы өзгерді. «Худуд әл- алам» (Х ғ.) мен әл-Идриси (ХІІ ғ.) мәліметтері бойынша мемлекет негізі 12 тайпадан құралды. Қыпшақтар мемлекет құрамындағы ірі тайпалық бірлестіктер болды. Бұл тайплар Қимақ қағанатының құрамына кіре отырып, ХІ ғасыр басына дейін саяси бағыныштылықта болды. Б Оқушыларды 2 топқа біріктіріп, сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз.
Оқушыларға өз ойларын кем дегенде 2 дәлел келтіру арқылы жеткізулерін сұраңыз. Осы тапсырма арқылы сабақты қорытындылаңыз. | |||
10.3.1.2 | Тарау: Ұлы Дала көшпенділерінің империялары Тақырып: Түркі империясы - көшпенділер мемлекеттілігінің классикалық үлгісі. Түркі империясының мұрагерлері Зерттеу сұрақтары:
| Тарихи концепт (фокус): | Қазақстан тарихы |
Қазақстанда | өзгеріс пен сабақтастық | (көне заманнан | |
мемлекеттіліктің | бүгінге дейін). Бес | ||
қалыптасуының | томдық. 1-2 том. – | ||
тарихи кезеңдерін | Алматы: «Атамұра», | ||
түсіндіру | 2010 ж | ||
10.3.2.1 | К.А.Акышев. | ||
деректерді талдау | Древные с | ||
негізінде түркі | средневековые | ||
мемлекеттерінің | государства на |
дамуын зерттеу, мемлекет құрылысындағы сабақтастық ты анықтау
ғы түркі мемлекеттерінің геосаяси белсенділігін сипаттау
| БЫМ Оқушылардың Түрік мемлекеттері туралы алған білімдерін еске түсіріп, тақырыпты ашу мақсатында төмендегі сұрақтар бойынша талқылау ұйымдастырыңыз. Жетелеуші сұрақтар арқылы оқушыларды сабақтың тақырыбымен таныстырыңыз.
Д Түріктердің мемлекеттік құрылымы (Т.Барфилд бойынша) туралы ықшамдалған дерек ұсыныңыз. Оқушылар деректегі ақпараттарды пайдаланып соңындағы сұрақтарға жауап беруді тапсырыңыз. Империя конфедерация үлгісінде ұйымдасқан. Ғұндар тәрізді оларда үш негізгі деңгей бар: 1) имперлік үкімет және сарай шенеуніктері, 2) империя аумағындағы барлық тайпаларды басқаруға арналған имперлік шенеуніктер, 3) жергілікті өзін-өзі басқару сұрақтарын шешетін мұрагерлік құқы бар тайпа көсемдері. Империядағы жоғарғы титул қаған болды, бірақ ғұндардың шаньюінен айырмашылығы бірнеше адамға тиесілі бола алады. Аға қаған империяның бөліктерін басқару үшін кіші қағандарды тағайындай алады. Қағанның ресми мұрагері жабғу титулын иеленді. Түрік империясының пайда болуына дейін бұл титул ең жоғары болған тәрізді, себебі туцзюэ «ұлы жабғудың» жетекшілігімен жуанжуандардың құрамында бола тұра құдыретке ие болды. Империяның жергілікті жердегі өкілдері шад титулын иемденді. Олар жабғу мен бірге империя құрамына кіретін тайпаларды басқарады. Бұл титулдарды иеленушілер қағанның балалары, інілері мен ағалары болып табылады және тегін (ханзада) деп аталады. Олардың бәрі билеуші Ашина әулетінің мүшелері болып табылады. Империя құрамындағы | территории Казахстана. Алматы, 2013 г. |
тайпалардың өз билеушілері бектер деген атаумен белгілі. Құдыретті тайпалардың көсемдері елтеберлер деп, одан әлсіздеу тайпалардың көсемдері – еркін деп аталды. Олардың барлығы имперлік өкілдерге бағынды. Жергілікті тайпалық топтардың жиынтығы шығыс және батыс қанаттарға бөлінді – Төлес және Тардуш. Түріктер тікелей басқармайтын тайпаларды қағанның алым-салық жинау үшін, оларды бағынышта ұстау үшін тағайындаған сенімді адамдары – тудундар бақылап отыр. Қытай деректері бойынша барлық түріктердің басқару жүйесінде мұрагерлік жолмен берілетін 28 шен болды.
Ж Ерте және дамыған ортағасыр мемлекеттерінің құрылысындағы сабақтастықты анықтау мақсатында кестемен жұмысты тапсырыңыз. Кесте: |
|
| |
Түрік қағанаты және Қыпшақ мемлекетінің саяси жағдайына байланысты ақпараттар ұсыныңыз. | |||||||
Өзара сабақтастық 1. 2. 3. | |||||||
Сабақтастықтың сақталу себептері: 1. 2. 3 | |||||||
Д Оқушыларға ерте және дамыған орта ғасырлардағы түркі мемлекеттерінде орын алған өзгерістерді анықтау мақсатында «PETT формуласы» бойынша талдау жасауды тапсырыңыз. Pace (Қарқыны) – Өзгерістер қаншалықты жылдам жүрді? Жылдам, біртіндеп, қатарынан, баяу; Extent (Көлемі) – өзгерістер қаншалықты елеулі/ауқымды болды? Елеулі, елеусіз, шамалы өзгерді, түгел өзгерді, Turningpoints (өзгеріс кезеңі) – тарихи кезеңдердің үздіксіз өзгеріске ұшырауын көрсететін құбылыстар бар ма? Trends (Үрдістер) – ұзақ уақыт кезеңінде прогрестен регреске қарай өзгеру үрдісі болды ма? Т Оқушыларға Түркі мемлекеттерінің саяси-дипломатиялық қарым-қатынастары туралы ықшамдалған мәтін ұсынып, геосаяси жағдайын қарастыруды тапсырыңыз. Мемлекеттердің геосаяси жағдайын төменде берілген сұрақтар негізінде кесте, постер, тірек- сызба немесе интелект карта түрінде ұсынуға болады.
| |||||||
болды? Мысалы, |
Д Сабақты қорытындылау мақсатында «Көшпелілер өркениетінің феномені» тақырыбында эссе жазу. | Эссе критерийлері:
|
| |||||||||
| | |||||||||
10.3.1.2 Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін түсіндіру
| Шыңғысхан империясы және оның мұрагерлері Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Оқушыларға XIIІ – XІV ғасырлардағы Қазақстан картасын ұсынып, ұлыстарға (Жошы, Үгедей, Шағатай, Төле) назар аудартыңыз. «Қазақстан аумағы неліктен бірнеше ұлыстарға бөлінген?» деген сұрақ төңірегінде сыныптық талқылау ұйымдастырып сабақтың тақырыбын ашыңыз. М Монғол империясының құрылуына көшпелілердің мемлекеттілік дәстүрінің әсерін анықтау үшін, алдымен көшпелілер мемлекеттілігінің басты ерекшеліктеріне тоқталыңыз. Мысалы, Көшпелілер мемлекеттілігінің ерекшеліктері:
Б Осы іс-әрекеттен кейін Монғол империясының мемлекеттік құрылымының ерекшеліктерін анықтап, дәлел келтіруді тапсырыңыз. Осы тұста Моңғол империясының мемлекеттік басқару жүйесі, саяси жағдайы туралы ақпараттармен қамтамасыз етіңіз. | Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық Ұсынылатын ақпараттарды тапсырмаға сәйкес ықшамдап беріңіз. Сонымен қатар, Ясы заңдар жинағын үзінділер | Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-2 том. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж К.А.Акышев. Древные с средневековые государства на территории Казахстана. Алматы, 2013 г. | |||
Монғол империясының мемлекеттік | Дәлел | |||||
құрылымының ерекшеліктері | ұсынуға болады. Ұлыстардың орналасу аумағын анықтау үшін оқушыларға XIIІ –XV ғасырлардағы Қазақстан және Орта Азия картасын ұсыныңыз. Топтық бағалау мүмкіндігі бар. | |||||
Ішкі қақтығыстарды тоқтату үшін жаулап алу соғыстарын жүргізіп, әскери күшті сыртқа бағыттау | Қытайға, Орта Азияға т.б.) | |||||
Қатаң тәртіп орнату | Ясы заңдар жинағы | |||||
Империя жиналысы | Құрылтай | |||||
Еуразия даласында жаңа билеуші әулеттің қалыптасуы | Ұлыстар және Шыңғыс әулеті, Алтын орда – Шыңғыс ханның немересі Бату хан | |||||
Өзіндік ой-қорытынды: (Көшпелілер мен монгол мемлекетілігінің құрылысындағы сабақтастық туралы жазуға бағыттаңыз) 1. 2. 3 | ||||||
Т Оқушыларды үш топқа біріктіріңіз. Топ мүшелеріне өз тақырыптарына сәйкес ұлыстардың құрылуы, басқару және саяси жағдайы туралы ақпараттармен қамтамасыз етіңіз. Оқушылар ақпаратпен танысып болған соң, ұлыстық жүйенің монғол империясының мемлекеттік құрылымына әсерін төмендегі критерийлер арқылы анықтауды тапсырыңыз. І топ: Жошы ұлысы ІІ топ: Шағатай ұлысы ІІІ топ: Төле ұлысы Критерийлері:
| ||||||
Алтын Орда; Шағатай ұлысы – Моғолстан мемлекеті; Төле ұлысы – Юань империясы (Ильхандар мемлекеті). Топ оқушылары ізденіс жұмыстарының нәтижесінде «өзгерді/өзгермеді» кестесін толытыруды тапсырыңыз. | Қажетті мәліметтер мен деректер: Египет пен Алтын Орда арасындағы одақ; Моңғол ұлыстарымен қарым-қатынастары; Еуропамен сауда- экономикалық қарым- қатынасы; | ||
Т ХІІІ-ХV ғасырдың басындағы Еуразиялық тарихи процестердегі Алтын Орда мемлекетінің рөлін анықтау үшін оқушыларға қажетті мәліметтер мен деректерді ұсыныңыз. Оқушылардың міндеті төменде берілген сұрақтар төңірегінде өз жауаптарына дәлелдер келтіріп, постер түрінде қорғайды. Сұрақтар:
| Эссе критерийлері:
қолданылуы;
Сөз саны кем дегенде – 150-200. | ||
Д Сабақты қорытындылау мақсатында «Еуразия құрлығындағы геосаяси жағдайдың өзгеруіне Моңғол империясының әсері қандай |
| |||||||||||
болды?» тақырыбында эссе жаздырыңыз. | |||
10.3.1.2 | Тарау: Қазақ хандығы - Орталық Азиядағы алғашқы ұлттық | Тарихи концепт (фокус): дәлел Осы тарихи ұғымдардың мағынасын ашу үшін деректерді ұсынуға болады. Мәтінмен жұмыстан соң, «Қазақ елі» бейнематериалынан үзінді немесе ХIII – XV ғғ. Қазақстан картасын көрсетуге болады Критерийлер негізінде оқушылар: Алтын Орданың саяси- әкімшілік жүйесін қарастырғанда ұлыстық | Қазақстан тарихы |
Қазақстанда | мемлекет | (көне заманнан | |
мемлекеттіліктің | бүгінге дейін). Бес | ||
қалыптасуының | Тақырып: Ақ Орда - Қазақ хандығының негізі (2 сағат) | томдық. 1-2 том. – | |
тарихи кезеңдерін | Алматы: «Атамұра», | ||
түсіндіру | Зерттеу сұрақтары: | 2010 ж | |
10.3.3.1 Ақ Орда және Қазақ хандығының тарихи |
| К.А.Акышев. Древные с средневековые | |
сабақтастығын анықтау | БЫМ Оқушыларға тарихи ұғымдардың (Көк Орда, Ақ Орда, Боз Орда) мағынасын белгілі бір тарихи оқиғаға негіздеп сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. Жетелеуші сұрақтар арқылы сабақтың тақырыбын ашуға бағыттаңыз. Мысалы, бұл сөздерді естігенде | государства на территории Казахстана. Алматы, 2013 г. | |
қандай тарихи оқиғаны елестетесің? т.б. | |||
Ж/Т Алтын Орда мен Ақ Орда мемлекетінің тарихы туралы мәтін | |||
ұсыныңыз. Оқушыларға «Түртіп алу» стратегиясы арқылы мәтін | |||
мазмұнымен танысып, өзара талқылауды тапсырыңыз. | |||
Мысалы, «Түртіп алу» стратегиясы: | |||
«+» - Мен үшін маңызды ақпарат; | |||
«v» - маған бұл ақпарат таныс; | |||
«-» - мен үшін маңызды емес ақпарат; | |||
«!» - бұл ақпарат мені таңқалдырды; | |||
«?» - осы ақпарат ізденісті қажет етеді. | |||
Т Алтын Орда мемлекетінің құрамындағы Ақ Орданың рөлін | |||
анықтау үшін оқушылардың өздеріне критерийлер құрастыруды | |||
тапсырыңыз. | |||
Мысалы, критерийлері:
|
Осы критерийлерді басшылыққа алып, тірек-сызда(кластер) арқылы қорғайды. Б Қажетті материалдарды үлестіріп, Ақ Орда және Қазақ хандығының тарихи сабақтастығын салыстырмалы кесте толтыру арқылы анықтау тапсырмасын ұсыныңыз. Мысалы, | жүйенің ерекшеліктері, Ақ Орда хандарының мәртебесіне тоқталады; Алтын Орданың сыртқы саясатында Ақ Орда хандарының рөлін қарастырғанда Орыс хан, Тоқтамыс хан, Барақ хандардың іс-әрекетіне тоқталады. Үлестірмелі материалдар: Ақ Орда туралы: Қазақ хандығы туралы: | Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 2-том. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж | ||||||
Тапсырма | Ақ Орда | Қазақ хандығы | Дәлел | |||||
Хандар дың генеологияс ы | (Орда Ежен хан, Мүбәрак хан, Ерзен хан,Орыс хан, Барақ хан) | (Орда Ежен, Барақ хан, Керей және Жәнібек хандар) | (Дәлел келтіру үшін Өтеміс Қажының «Шыңғыснам а», Әбілғазы Баһадүрдің «Түрік шежіресі» т.б. қолдануға болады) | |||||
Мемлекттің этника лық құрамы | (92 баулы өзбек тайпаларын ың одағы, 92 баулы қыпшақ тайпаларын ың одағы | (Үш жүз, Алты Алаш, қазақ ру- тайпаларыны ң бірлесті гі т.б.) | (Т.И.Сұлтано втың, С.Г.Кляштор ныйдың, Ш.Уалиханов тың, Қ.Өскенбай дың, | |||||
т.б.) | Н.Атығаев тың, М.Алпысбес тің зерттеулерін және қазақ шежірелер інің жазба үлгілерін пайдалану) | Қазақстан тарихы Түркі деректерінде 4 томдық // E-history.kz | ||||||
Мемлекеттің аумақтық орналасуы | (Шығыс Дешті Қыпшақ) | (Қазақстанн ың қазіргі аумағы) | (Саяси карталарды пайдалану) | |||||
Б Сыныптық пікірталас: «Ақ Орда-қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуының маңызды сатысы» деген тұжырыммен қаншалықты келісесің? Өз пікіріңді негізде. | ||||||||
10.3.1.2 Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін түсіндіру 10.3.3.2 Қазақ хандығының құрылуын Қазақстан аумағындағы тарихи процестердің заңды нәтижесі | Қазақ хандығы: мемлекеттің саяси институттары Зерттеу сұрақтары:
БСМ Ассоциация арқылы Қазақ хандағының құрылуына қандай саяси жағдайлар әсер етті? сұрағы төңірегінде талқылау ұйымдастырып, қазақ хандығы құрылуының тарихи алғышарттарын еске түсіріп, тақырыпты ашыңыз. Мысалы, Қазақ хандығы құрылуының тарихи алғышарттары:
| Тарихи концепт (фокус): дәлел Ассоциация үлгісі: | Қазақ хандығының шежіресі: http://550kazakhan.kz/ Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж. | |||||
ретінде тұжырымдау 10.3.3.3 мемлекет құрылысындағы сабақтастықты анықтай отырып, Қазақ хандығының саяси институттарының ерекшеліктерін зерттеу |
Б/Т Оқушылар Қазақ хандығының құрылуы туралы жазған отандық ғалымдардың пікірлерін ұсынып, «Қазақ хандығының құрылуының заңдылығы неде?» сұрағы бойынша өзіндік тұжырым жасауды тапсырыңыз. Оқушылар өз жауаптарын кесте түрінде негіздеуге болады. Кесте: Б Оқушыларға Қазақ хандығының саяси институттарының | Отандық ғалымдардың пікірлерін ұсыныңыз | Жолдаспаев С, М.Х.Дулати және ХV—ХVI ғасырлардағы қазақ хандығы. А., 2000. 20—33-бб.10 сынып Қазақстан тарихы хрестаматия |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| | |||||||||||||||||||||||||||||||
ерекшеліктерін анықтау мақсатында «Тарих-и-Рашиди» дерегінен үзіндіні ұсыныңыз. Т/Ж қажетті мәліметтерді ұсынып, «SWOT» - талдау жүргізуді тапсырыңыз. «SWOT» - талдау: Қазақ хандығының саяси институттары Д Оқушылар «Қазақстан аумағындағы тарихи процестердің заңды нәтижесі - Қазақ хандығының құрылуы» деген тақырыпта басылымдарға мақала жазуды тапсырыңыз. Мақала жазудың басты талабы:
;
| Қазақ хандығының саяси институттарының ерекшеліктерін сипаттайтын мәтін ұсыныңыз. Оқушылар мақала жазудың талабына сай, әрекет жасайды. |
|
| |
(сурет) пайдалану;
| ||||||
Қазақстан тарихы 10 сынып Жоғары мектеп | ||||||
«Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан» | ||||||
Осыған дейін меңгерілген білім | ||||||
Оқушылар этникалық және әлеуметтік процестерді, қазақ халқының шығу тегі, дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы туралы біледі. | ||||||
Контекст | ||||||
Бұл бөлімде Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі, қазақ мемлекеттілігінің кеңестік түрі, ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуының себеп-салдарларын анықтау, талдау, түсіндірумен қатар зерттеу жұмысын жүргізеді. | ||||||
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары | ||||||
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген. | ||||||
Пәндік мақсат | Тілдік мақсат | Пәнге қатысты лексика мен терминология | Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер | |||
Оқушы: меңгерген материал бойынша дәйекті қорытынды жасау | 1... туралы пікірталасқа қатысады (айтылым, тыңдалым дағдылары) 2) презентация жасап қорғайды (айтылым, тыңдалым дағдылары) | Егемендік, автономия, «Автономдық Кеңес Республикасы», «Кеңес Одағы республикасы», унитарлы | Қазақтардың Ресей бодандығын қабылдауының салдары қоғамда саяси өзгеріс әкелді... | |||
Құндылықтар: -патриотизм -ұлттық сана-сезім -төзімділік -бостандық | 3) қысқаша қорытынды резюме/зерттеу жұмысын жазады (жазылым дағдысы) | мемлекет, дербес, социалистiк мемлекет, біртұтас, жанр | ||||
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз. | ||||||
Қысқаша шолу | ||||||
Бұл бөлімде оқушылар | ||||||
Оқу мақсаттары | Ұсынылатыноқыту іс-әрекеттері | Мұғалімге арналған ескертпелер | Оқыту ресурстары | |||
Қазақстанның мемлекеттік егемендігін жоғалтудың себеп- салдарын анықтау
| Тарау Тәуелсіздікке жол және ұлттық мемлекеттіліктің қайта жаңғыртылуы Тақырып: Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі Зерттеу сұрақтары
БЫМ. Қазақстанның мемлекеттік егемендігін жоғалтудың себеп-салдарын анықтау үшін сурет ұсынылады: - Суреттің негізгі идеясы неде? | Тарихи концепт (фокус): Себеп-салдар. | Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін бес томдық Алматы «Атамұра» 2010. 3 – том, 3-тарауға Қазақстанды Ресейге қосып алудың басталуы. (XVIII ғасырдыың 30-40 жылдары) 2 тақырып «Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарының Ресей бодандығын қабылдауы» 156 б. | |||
егемендікті қалпына келтіру тарихын зерттеу | - Суреттегі тарихи оқиғалардың қандай себеп-салдары болуы мүмкін? деген сұрақтарды қоя отырып, сабақ тақырыбына шығады. Д. Оқушыларға Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарының Ресей бодандығын қабылдауы туралы құжат немесе мәтін ұсынылады және тапсырманы орындау үшін сұрақтар беріледі. Мысалы:№ 28. 1731 г. февраля 19. — Грамота имп. Анны хану Абулхаиру и всему казахскому народу о принятии их в российское подданство Понеже мы, великая государыня, наше императорское величество, из писания твоего, Абулхаир-хана, через посланцов твоих, Кутлумбетя Коштаева да Сеиткула Куйдагулова, усмотрили желание твое со всем твоим владением быть в подданстве нашем и с подданными российскими з башкирцами быть в миру, а те посланцы твои, Абулхаир-хана, словесно здесь доносили, что желаешь ты, хан, с войском кайсацким быть в подданстве у нас на следующих пунктах. Первое, обещаетесь нашему и. в. служить верно и платить ясак так, как служат башкирцы. Второе, чтоб от подданных российских обид и разорения вам никакова не было. Третье, ежели на вас, кайсаков, будут нападать какие неприятели, чтоб вы могли от того нашим императорского величества защищением охранены быть и счислять бы вас с подданными российскими. Четвертое, чтоб ясырей, взятых от вас башкирцами и протчими российскими подданными, вам возвратить. А вы обещаете взятых россиян отдать и з башкирцами и с калмыки быть в миру. (Аударма: 1731 жылы императрица Анна Иоанновна Кiшi жүз | Оқушыларға сурет көрсетіңіз. Олар суретте не болып жатқанын және оның себептерін түсіндірулері қажет. Мазмұнға сәйкес басқада суреттерді қолдану мүмкіндігі бар. Оқушыларға ұсынылған құжат немесе мәтіннің | Әбділдабекова, А. М. XVIII-XX ғасыр басындағы Қазақстан мен Ресей қарым-қатынасы: тарихнама мәселелері. – Алматы, 2007 http://www.vostlit.info/ Texts/Dokumenty/M.A sien/XVI/1580- 1600/Kazach_rus_16_ 18/21-40/28.htm № 28. 1731 г. февраля 19. — Грамота имп. Анны хану Абулхаиру и всему казахскому народу о принятии их в российское подданство http://www.vostlit.info/ Texts/Dokumenty/M.A sien/XVI/1580- 1600/Kazach_rus_16_ |
қазақтарын Ресейдің қол астына алу туралы грамотаға (ресми құжатқа) қол қойды. Бұл грамотаға қол қою кезiнде бiрқатар шарттар қойылатыны ескерiлдi. Бiрiншiден, Әбілқайырдың қол астындағылар Ресейге адал қызмет етуге және башқұрттардың үлгісі бойынша мұқият жасақ төлеп тұруға мiндеттi болды. Екiншiден, Ресейдің қол астындағы өзге халықтардың тарапынан қазақтарға шабуыл жасауға тыйым салынуы тиiс болды. Үшіншіден, қазақтарға олардың жаулары шабуыл жасай қалған жағдайда Ресей оларды қорғауға міндеттенді. Төртіншіден, Әбілқайыр Ресейдің қол астындағы халықтардан алынған тұтқындарды қайтаруы, ал қалмақтармен және башқұрттармен тату-тәттi бейбiт жағдайда өмiр сүруi тиiс болды.) Сұрақтар:
Ж. Оқушылар «Қазақстанда хандық биліктің жойылуы» туралы бейнематериал көріп, Қазақстанның мемлекеттік егемендігін жоғалтудың себеп - салдарын анықтап, кестені толтырады. | мазмұнында 10.3.4.1 мақсатқа негізделген Кіші жүз бен Орта жүз қазақтарының Ресей бодандығын қабылдауы туралы ақпарат болуы қажет. Оқушыларға берілген таратпа материалдарда Қазақстанның Ресейге қосылуының бірнеше себептері көрсетілген болуы керек. Сұраққа жазбаша немесе ауызша жауап беру мүмкіндігі бар | № 91. 1742 г. июня 23. — Грамота имп. Елизаветы хану Абулмамбету и всему казахскому населению Среднего жуза в связи с принятием ими российского подданства. |
| |||||||
Б. Барлық оқушыға төмендегі суретті көрсете отырып, ой шақыру ұсынылады.
- Суреттерді қандай оқиға байланыстыруы мүмкін? - Сізді не ойландырды? - Кандай ой-тұжырым жасадыңыз? М. Туындаған сұрақтарға жауап беру арқылы түсіндіріледі. Қазақ халқы үш ғасырға созылған ел егемендігінен айрылған кезеңді басынан кешірді. Осы дәуірде қазақ қозғалыстары халықтың ұлттық мүддесін қорғап, егемендікке ұмтылыстың көрінісі болатын. Қазақ ұлт-азаттық күресінің эволюциясы нәтижесінде екі негізгі түрі қалыптасты. Біріншісі - орыс отаршылдығы мен кеңестік күштеу саясатына қарулы көтерілістер түрінде Сырым, Жоламан батырлар, Ғұбайдолла, Саржан, Кенесары сұлтандар, Жанқожа, Исатай мен Есет батырлар басқарған көтерілістер. Екіншісі - қазақ ұлт-азаттық күресінің жаңа көрінісі, жаңа деңгейі еді. Бұл Алаш қозғалысынан көрініс тапты. Алаш зиялылары басқарған қозғалыс - ұлт-азаттық күрестің жаңа белесі еді. Бұл либеральдық-демократиялық күрестің жолы еді. Алаш | Бейнематериалды көріп болғаннан кейін, Қазақстанның мемлекеттік егемендігін жоғалтудың салдарына: 1) Қазақ қоғамына тән дәстүрлі билік институтының жойылуы; 2) Әкімшілік басқару жүйесінің құрылуы т.б. сияқты мүмкін болатын жауаптар күтіледі. | https://www.youtube.c om/watch?v=rwK5gM vevzoЛиквидация ханской власти в Казахстане Сұрақ-жауап парағын дайындау Қойгелдиев М. Қ. Алаш қозғалысы. Санат, 2008. |
|
зиялылары ұлт-азаттық күресті жаңа, либералдық деңгейге шығара алды. Енді күрес митингтер, петициялар мен басылым беттерінде жарық көрген саяси талаптар мен үндеулер ретінде көрініс тапты. Ж. «Әріптестік» тәсілі арқылы жұмыс жүргізу. Әр оқушыға сұрағы немесе жауабы бар қағаз таратып оқушылардың сынып ішінде жүріп, сұраққа сәйкес келетін жауапты іздеуін ұйымдастырыңыз. Мысалы: сұрағы: Қазақтардың Ресей бодандығын қабылдауының салдары қоғамда қандай саяси өзгеріс әкелуі мүмкін еді? жауабы: Қазақ даласында ұлт-азаттық қозғалыстардың басталуына алып келді. сұрағы: Қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалыстар қалай жалғасын тапты? жауабы: Сырым Датұлы, Кенесары Қасымұлы т.б. қарулы көтерілістер басталды. сұрағы: Отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық көтерілістердің жалғасы ХХ ғасырда қалай көрініс тапты? жауабы: Қазақ зиялыларының ұлт-азаттық күресі либерал- демократиялық сипатқа ұласты. Ж. Зерттеу мен талдау Жұптық жұмыс кезінде отаршылдық саясатқа қарсы қарулы көтерілістер туралы мәтіндер үлестіріліп, талдау жасалады. Мысалы: Мәтін Қазақта ел үшін, жер үшін басын саудаға тігіп, ат үстінен түспей, екі оттың ортасында қалса да, халықты қалай құзға құлатпай, жарға жықпай, аман алып қаламын деген ерлер жетерлік. Солардың ішінде ұлт алдында мәртебесі бөлек, қадірі ерекше, құрметке айрықша бөленетін бір тұлға бар. Ол | Тарихи концепт: Дәлел «Әріптестік» тәсілінен басқа «Сұрақты қағып ал», «Конверттегі сұрақ» сияқты қалыптастырушы бағалау тәсілдерінде қолдана аласыз. Тағы басқа мүмкін болатын жауаптар: «Алаш» қозғалысының құрылуы, жалпы ұлттық | «Ана тілі» газеті, Кенесары көтерілісі, http://anatili.kazgazeta. kz/?p=5770 |
– Хан Кене, Кенесары Қасымұлы. Кенесары атын атауға тыйым салған сонау кеңестік кезеңнің өзінде әйгілі жазушы Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» тарихи романын жұрт басына жастанып оқыған. Тарихшы Ермұхан Бекмахановтың ерлігімен де таныс. Хан Кененің ерлігі мен өрлігі сонау ілкі заманда қазақ жеріне саяхаттап келген талай зерттеушінің де құлағына тиген. Мысалы, ағылшын зерттеушісі Томас Аткинсон «Кенесары қазақтардан ғажайып жауынгерлер даярлады. Найза мен айбалтаны тамаша игерген, шапшаңдығына көз ілеспейтін жігіттері өзінен күші басым жаудан қаймықпай соғысып, жеңіп шыға беретінін естігенім бар. Егер білікті офицерлері болса, қазақтар әлемдегі ең әйгілі атты әскер құрар еді. Оларға тарихта даңқы асқан Шыңғыс хан жиһангерлерінің керемет қасиеттерінің бәрі тән» деген екен. «Алашта Кенекеме ер жетпейді!». Мағжан Жұмабаевтың жыры ойға оралған сайын тарихи шындыққа тағы бір мәрте қаныға түсеміз. Қазақтың соңғы ханы, ұлт-азаттық көтерілістің көсемі... Кенесары хан бастаған көтеріліс - қазақ халқының мемлекеттігін және жерін қорғау, этникалық біртұтастығын сақтау жолындағы күрес болатын. Бүркітбай Аяған, Мемлекет тарихы институтының директоры: Кенесары - қазақ елінің соңғы ханының бірі болды. Оның күресі - елі үшін күрес. Көшпенділердің Алтын Орда кезінде дүркіреп, бүкіл Еуразияны – Варшава, Киев, Мәскеу, Қырымды алған ұлы мемлекеттердің соңғы тұяғы қазақ хандығы болатын. Сол көшпенділер өркениетінің соңғы қорғаушысы ретінде Кенесарыны ардақтауымыз керек. Оған ешқандай күман болмауы керек. Кенесары хан бастаған көтерілістің басты ерекшелігі – қазақтың барлық аймағын қамтуы. Халық қолдағанымен, өкініштісі, патша өкіметіне қызмет ететін өз ішімізден шыққан кейбір бай, сұлтандар қарсы болды. | «Қазақ» баспасөз мәдени өзгерісінің пайда болуы, ұлттық тәуелсіздігі, қазақ мемлекеттігі жолындағы күресін жүргізуі сияқты жауаптарға сұрақтар құрастыру мүмкіндігі бар. Зерттеу және талдау жұмысын жүргізу үшін Сырым Датұлы, Саржан, Кенесары сұлтандар, Жанқожа, Исатай мен Махамбет, Есет батырлар басқарған көтерілістер туралы да ақпараттарды қолдану қажет. | Алаш қозғалысы: құжаттар мен материалдар жинағы; желтоқсан 1917 ж. – мамыр 1920 ж. – Движение Алаш: сб. Документов и материалов/ құрастырған Қ.С. Алдажұманов. – Алматы: Алаш- т.2, 2005 Нурмагамбетова Р.К. Движение Алаш и Алаш-Орда: историография проблем, 1920-1990 – е годы XX века /- Алматы, 2003 Бас ред. Қойгелдиев М. Қ. Қазақ ұлт – азаттық қозғалысы. – Астана: Ел – шежіре. Т.4. Қазақ шежіресі, 2007 |
Егер саяси тәуелсіздік болмаса, империяның құрамына сіңіп, жоқ болатынымызды Кене хан жақсы түсінді. Оның тұлғалық қасиеті ұлттық мемлекет құру мұратымен ерекшеленеді. Мәмбет Қойгелді, тарих ғылымдарының докторы: Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс қазақ халқының басын біріктірген ұлттық идея бар екенін, ортақ мүдде бар екенін көрсеткен көтеріліс болатын. Кенесары көтерілісі сол ортақ мүдде, ұлттық идеяға қазақтың басын қоса алды. Тағы бір мәселе ол - ғазиз бабамыздың бас сүйегіне қатысты. Бірнеше болжам, алуанпікір бар. Сонау тоқсаныншы жылдардан бері осы іспен айналысып жүрген зерттеуші тың деректі алға тартады. Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісте қандай қолбасшы, тарихта қандай ұлы тұлға болғандығы туралы орыс тарихшысы Н.Середаның өзі былайша тамсана ой толғайды: «Кенесары өз жасақтарының мәртебелі әміршісі бола білді. Оның рухы дем берген жауынгерлерге еуропалық әскер қолбасшыларының өзі қызығар еді. Жортуылда жолындағының бәрін жайпайтын дала дауылындай екпінді де тегеурінді. Кенесары ешбір бөгет алдында кідірмейтін, қайта кездескен кедергі оның қайрат-жігерін жанып, шамырқандыра түсіп, көздеген мақсат жолындағы тос- қауылдарды талқандар керемет күш бітіріп, одан сайын өршелендіріп жіберетін. Кенесарының бойындағы күллі осындай қасиеттерді көшпенділер биік бағалап, оның қарекет- қимылына қатысушылардың жүрегі басшысына деген шексіз сүйіспеншілікпен соғып, жанын пида етуге дейін барғызады». Мәтінмен жұмыс «HIPP формуласы» арқылы ұйымдастырылады. H - (Historical context) – Тарихи контекст, I - (Intended audience) - Арнаулы аудитория, | http://www.iref.kz/alas h-avtonomiyasyinyi- memlekettilik- negizderi/ http://www.sarap.kz/in dex.php/kz/news/427- alash-kairatkerlerinin- egemendik-turali- ideyalarinin-manizi- retrospektivti- sayasattanulik- taldau.html http://bigox.kz/alashor da-ukimetinin- kyzmeti-men-kujreui/ Нұрпейісов К. Алаш Һәм Алашорда. Алматы: «Ататек», 1995. «Алаш идеясы: бір ғасыр өткен соң» Мәмбет Қойгелдиев, ҚР ҰҒА мүше- корреспонденті, профессор "Егемен Қазақстан" газеті |
P - (Point of view (author’s) – Автордың көзқарасы, P - (Purpose (author’s) – Автордың мақсаттары; Зерттеу мен талдау Т. Топтық жұмыс кезінде әр түрлі ғалымдардың зерттеу материалдарынан үзінді немесе мәтін үлестіріледі. Жұмыс нақты критерийлерге сүйене отырып жүргізіледі.
Критерийлер:
Мәтін Алаш Орда басшысы Әлихан Бөкейханов былай жазған: «Мен өз отанымның ішкі істерімен өмір сүремін, мен үшін оның тағдыры бәрінен артық… Егер ол қандай жағдайда екенін білмесем, ұйықтай алмаймын». «Алаш» қозғалысының қайраткерлері қазақтардың мемлекеттілігін алуына күресті. «Біздің мақсатымыз —өз тағдырын шешу мүмкіндігін халықтың өзіне беру. Тек автономияға ие болған жағдайда ғана халық тағдырды өз қолына алады», — деп, атап өтті Жаһанша Досмұхамедов. "Алаш" партиясын құрған кезде басшылыққа алған негізгі мақсаты —қазақ халқының тағдыры, аумағы және мемлекеттілігіне бай дамыған жоғары мәдениетті халықтармен бірге тәуелсіз мемлекетті | Мұғалім топтық жұмысты ұйымдастыру барысында оқушылармен алдыңғы білімді еске түсіре отырып, Қоқан автономиясының тарихи атауы «Түркістан автономиясы» немесе түрік мұсылманша атауы «Түркістан мұхтарияты» болғандығын атап өтуі керек. | Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры. Алматы: Жалын. 2004. Т.Омарбеков, М.Қойгелдиев «Тарих тағылымы не дейді?» Алматы: Ана тілі. 1993.208б |
құру болды», — деп айтты Әлімхан Ермеков. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Халық тарих толқынында» атты кітабында Алаш Орда қайраткерлерінің қызметін былай деп сипаттады: «ХХ ғасырдың басында ұлттық нығаю идеясын ұсынған рухани-зияткерлік таңдаулы тобы қазақ ұлттық идеясын жасау міндетін өзіне алды… Ұлттық саяси ұйымды құру фактісінің өзі біздің отандық тарихта соңына дейін саналы түрде меңгерілген жоқ. Кезінде „Алаш“ партиясының жетекшілері ұсынған көптеген қағидалар бүгінгі күні-де өз маңызын сақтауда. Бұл қазақ қоғамының бірте-бірте ауысуын және қазіргі, ақиқатта бейімделуін өзінің мақсаты етіп қойған ұллтық ұйым емес, саяси ұйым болды». 1929 жылы қаңтарда Мыржақып Дулатов Бутыр түрмесінде болғанда, тарихқа әйгілі «Ұрпаққа хат» (Письмо поколению) — хатында алаш зиялылардың басты мақсаттары жайлы жазған: «Осы құлдық жағдайдан құл болған, қаналған халыққа шығуға көмектесу — менің парызым болады деп есептедім… Саяси саладағы жағдайды алдын ала болжай алдым деп ойламаймын; бүгінгі күні кеңес өкіметіне қарсы күресі ретінде ұсынатыны қазақ ұлтын дербес, тәуелсіз, бақытты көру тілегім болып табылады». Бұл үкіметтердің «алғашқысы Кеңестік (Кеңес үкіметі – авт.) негізде құрылып, ең алдымен россиялық қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы (Түркістан автономиясы – авт.) орталық езгіге қарсы діни және ұлттық қоғамдарды негізгі ала отырып, жергілікті елдердің өзін-өзі басқару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады». Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы, 1994. – 83 б. Бұл оқиға туралы Мұстафа Шоқай өз естеліктерінде былай деп жазды: «...Ол (Түркістан автономиясы – А.Б.) 1917 жылдың 10 желтоқсанында құрылып, 1918 жылдың 13 ақпанында | Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар |
таратылды. Қоқан үкіметінің не офицері, не әскері болған жоқ. Пошта, телеграф, теміржолдардың бәрі де жау қолында болатын. Осындай жағдайда дүниеге келіп, осындай қысқа ғұмыр кешкен Қоқан үкіметі Түркістан халқының ұлттық талаптарын қанағаттандыру жолында көзге көрінерлік ешқандай бір жұмыс тындыра алмағаны табиғи еді. Тіпті бұл үкіметтің осындай жағдайда құрылып, 64 күн өмір сүре алуының өзі таңғаларлық құбылыс деуге болады» (Шоқай М. Таңдамалы шығармалар жинағы. ІІ том. Алматы; 2007 жыл, 274 б. ). Д. «Қазақ халқының мемлекеттік егемендік жолындағы күресі қалай жүзеге асырылды?» - деген тақырыпқа эссе жазуға тапсырма беріледі (150-200 сөз) | |||
10.3.1.2 Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін түсіндіру
«автономдық кеңес республикасы», «кеңес одағы республикасы», «унитарлы мемлекет» ұғымдарын пайдалану
| Тақырып: Қазақ мемлекеттілігінің кеңестік түрі (2 с) Зерттеу сұрақтары
БЫМ. Тақтаға сабақтың негізгі ұғымдары жазылып қойылады. Мысалы, «автономдық кеңес республикасы», «кеңес одағы республикасы», «унитарлы мемлекет». Осы ұғымдарға оқушылар сөздерге ауызша анықтама береді Д. Оқушыларға Қазақ мемлекетінің кеңес автономиялық республикасы (ҚазАКСР-і) құрамында болған мемлекет ретінде және оның Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы деген атаумен одақтас республикаға айналған кезеңі туралы мәтін | Тарихи концепт: Өзгеріс пен сабақтастық. «ҚазАКСР территориясының қалыптасу тарихы» бейнефильмін көрсетіңіз. бейнефильмді көріп болған соң талдауға арналған жұмыс парағын қолдану мүмкіндігі бар. | ҚазАКСР территориясының қалыптасу тарихы http://www.tarih- begalinka.kz/kk/history Г.В. Кан, Н.У.Шаяхметов. Қазақстан тарихы. – |
кезеңдегі Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуының жетістіктері мен қайшылықтарын талдау | беріп, кеңестік мемлекеттіліктің ерекшеліктерін анықтауға тапсырма беріледі. Мысалы: Кеңестік мемлекеттіліктің ерекшеліктері:
М. Оқушыларға кеңестік мемлекеттіліктің ерекшеліктерін анықтап беруіне қарай сол кезеңдегі Қазақстанның қоғамдық- саяси жағдайын сипаттайтын қысқаша мәлімет беріп, қазақ қоғамында кеңестік жүйеге қарсы қандай наразылық қозғалыстардың болғанын атап өтіңіз. Мысалы: Кеңестік дәуірдегі қазақ қоғамының наразылық қозғалыстары: - 1979 жылғы Целиноград оқиғасы; - 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы; - "Невада- Семей" Антиядролық қозғалысы - 1989 жылғы Жаңаөзен оқиғасы туралы мәтіндер үлестіріліп, талдау жасалады. Ж. Мәтінмен жұмыс Мәтінмен жұмыс жүргізуге «IDEA формуласы» арқылы кесте толтыру тапсырылады. | SWOT-талдау әдісі туралы алдын ала түсінік қалыптастырыңыз | Алматы: Алматыкітап, 2012. http://old.el.kz/m/articl es/view/content-1433 К. Бегалин. Империя құрамында. – Алматы: Аруна, 2013. Омарбеков Т. Қазақстан тарихының XX ғ. Өзекті мәселелері. Өнер, 2014 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. Қазақ университеті, 1992. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы, 2010 |
I - (Identify) пайдалануға болады – тарихи оқиғалардың себептерін анықтау; D - (Describe) –сәйкесінше дәлелдерді сипаттау; E - (Explain) – осы себептердің тарихи оқиғаға қалай ықпал еткенін түсіндіру; A - (Analyze) – осы себептердің қаншалықты маңызды болғанына талдау жасау;
| Ф SWOT-талдаудың формативті бағалау мүмкіндіктері бар | С. Сабырұлы. Қазақстан тарихы. – Алматы: Жеті жарғы, 2012. Г.В.Кан, Н.У.Шаяхметов. Қазақстан тарихы. – Алматы: Алматыкітап, 2012. К.Бегалин. Империя құрамында. – Алматы: Аруна, 2013. Омарбеков Т. Қазақстан тарихының XX ғ. өзекті мәселелері. Өнер, 2014 |
|
| |
Оқушылар өз талдауларының нәтижесімен сыныпты ауызша таныстырады. Ж/Т. «Кеңестік кезеңдегі Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуының жетістіктері мен қайшылықтары» туралы мәтіндерді оқып танысып, SWOT талдау жасау кестесін ұсыныңыз. Талдауға бірнеше дерек көздерінен алынған мәліметтерді (статистикалық ақпараттар, мақалалар, қаулылар) беріңіз. SWOT-талдау әдістемесі 1 кесте S Күшті жақтары W Әлсіз жақтары O Мүмкіндіктер T Қауіп-қатерлер SWOT-шешімдер 2 кесте SO – Күшті жақтар арқылы мүмкіндіктерді пайдалану туралы шешімдер ST – Күшті жақтардың көмегімен қауіп қатерлерді жою жөніндегі шешімдер WO – Мүмкіндіктердің көмегімен әлсіздіктерді жою жөніндегі шешімдер | Сабақтың соңында әр оқушы тақырыпты түйінді идеясы неде екенін түсініп шығуы тиіс. |
|
| |
| |
WT – Әлсіздіктер мен қауіп қатерлердің тоғысуын болдырмау жөніндегі шешімдер және екеуі орын алған жағдайда салдарымен күресі туралы шешімдер. Б. Қорытындылау. «Ойды жалға» әдісімен мақсатта берілген негізгі ұғымдарды пайдалану арқылы жазбаша тапсырма орындайды. Мысалы: «Қазақ Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасының құрылуы.................», «Қазақстанда кеңестік мемлекеттіліктің ерекшеліктері....................», «Кеңестік кезеңдегі Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуының жетістіктері мен қайшылықтарын......................................................... » | |||
10.3.1.2 Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін түсіндіру
| Тақырып: Ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуы Зерттеу сұрақтары
- Қазақ хандығы дәуірі ХV-шы ғасырдың ортасы – XVIII-ші ғасырдың басы - Қазақтардың мемлекеттік дербестігінен айырылуы XVIII- ші ғасырдың басы XVIII-ші ғасырдың басы – 1917 жыл - Алаш мемлекеттілігінің қайта жаңғыруы 1917-1920 ж.ж. | Тарихи концепт: Өзгеріс пен сабақтастық Тақтаға немесе презентацияға себет суретін қойып қойыңыз. Немесе себет суретін оқушыларға берілетін мазмұнға сәйкес суреттің астына бір параққа бірге орналастырып беріңіз. | Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 5-том. – Алматы, 2010. |
- Қазақ кеңестік мемлекеттілігі 1920-1991 ж.ж. - Ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуы 1991 жылдан бастап. Б. Оқушыларға мазмұнында Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы, Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы, Қазақстан Республикасының 1993, 1995 жылғы Конституциялары құжаттарының мазмұнын қамтитын мәтін ұсынылады. Соңынан проблемалық сұрақ қойылады. Ж. «Ойлан – жұптас – бөліс» стратегиясы бойынша оқушыларға проблемалық сұрақ қойыңыз. Мысалы: Тәуелсіз Қазақстан мемлекеттілігінің қалыптасуы мен даму жолы қалай басталды?- деген сұраққа оқушылар ойланып әр қайсысы жеке- жеке жауап жазады. Одан кейін оқушылар жұптарға бірігіп өздерінің ең үздік деген жауаптарын біріктіріп бір ортақ жауап жасап шығарады. Дайын болған жаңа жауаптарымен сынып ішінде бөліседі. Д. Ұсынылған мәтін бойынша PESTLE - талдау жұмысы жүргізіледі. Зерттеу мен талдау PESTLE - талдау Р – саяси Е – экономикалық S – әлеуметтік T – технологиялық L - құқықтық E - этникалық факторлар Б. Сыныпқа Қазақстан Республикасының Гимні тыңдатылады. Соңынан төмендегідей жетелеуші сұрақтар қойылады.
| Ф. Қалыптастырушы бағалау мүмкіндіктері бар | М.Шахановтың «Желтоқсан эпопеясы» (Алматы, 2006 ж,) Табеев Қ. Т. Қазақтың |
| |
- Қазақстанның тәуелсіздікке қол жеткізуі заңдылық па, әлде кездейсоқтық па? - Қазақстанның Ұлттық мемлекет ретінде жаңғыруында кімдердің үлесі зор деп ойлайсыздар? – деген сұрақтар аясында талқылау жүргізіңіз. Б. «Шеңберге жиналатын уақыт» тәсілі бойынша Қазақстанның Ұлттық мемлекеттілігінің жаңғыртылуындағы Тұңғыш Президент Н.Ә.Назарбаевтың рөлі және мемлекеттік стратегиялары мен бағдарламалары туралы әртүрлі бірнеше тақырыптар, сұрақтар, сөйлемдер дайындалады. Оқушылар орындықтарын үш шеңберге орналастырады. 1-ші шеңбердегі оқушылар өздеріне берілген тақырып бойынша өз білімімен бөліседі, 2- шеңбердегі оқушылар өздеріне берілген сұрақтарға жауап береді. 3-ші шеңбердегі оқушылар өздеріне берілген 1-2 сөйлемді бірнеше сөйлем етіп мағынасын кеңейтіп айтады. Мысалы: 1-ші шеңбердегі оқушыларға тақырыптар: - Нұрсұлтан Назарбаев кемеңгер тұлға; - Нұрсұлтан Назарбаев – жасампаз тұлға; 2-ші шеңбердегі оқушыларға сұрақтар:
3-ші шеңбердегі оқушыларға сөйлемдер: - Бүгінгі тәуелсіз елімізде қазақтың ішкі бірлігі сақталуға тиіс. - «Заманауи әлемде елдің қуаты ең алдымен азаматтарының білімімен өлшенеді». | Бұл тапсырмада барлық оқушының бірдей қатысып отырғанын бақылаңыз. Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігіңіз бар. Оқушылардың шеңберге орналасудағы таңдау жасауына мүмкіндік беріңіз. Мысал ретінде берілген тақырыптар, сұрақтар, сөйлемдер сыныптағы оқушылар санына қарай құрастырылуы тиіс. Шеңберде отырған оқушыларға осы қорытындылау тәсілін қолдану тиімді екенін ескеріңіз. | Желтоқсаны (Деректі хикаяттар мен мақалалар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2006 Алма-Ата. Декабрь. Книга-хроника (вторая). Алма-ата. 1992 Қазақстан Республикасының Гимні https://www.youtube.c om/watch?v=TrAM6k CCalg Назарбаев Н. Еуразия жүрегінде. -Алматы: Атамұра, 2005. - 192 б. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл.- Алматы: Атамұра,2003. |
Б. «Ыстық орындық» тәсілі бойынша қорытындылау. Өтілген тақырыпты қорытындылау үшін оған қатысты ұғымдарды сипаттайтын оқушыны таңданыз. Сыныптың қалған бөлігі бұл «кейіпкерге» кезек-кезек сұрақ қояды. Кейіпкер қойылған сұрақтарға жауап береді. Д. 1. Қазіргі таңдағы Қазақстан, Қазақ хандығы мен кеңестік Қазақстан мемлекеттілігінің арасындағы ұқсастығы мен айырмашылықтары қандай? 2. Тәуелсіз Қазақстан мемлекеттілігінің даму жолы қандай болды? 3. «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясының тұғыры қандай? - деген тақырыпқа эссе жазуға немесе мақала дайындауға тапсырма беріледі (150-200 сөз) | «Қазақстан-2050» стратегиясын әлем талқылауда Назарбаев Н.Ә. Туған елім – тірегім / Н. Назарбаев: Құрас.: М. Қасымбеков. – Алматы: Рауан, 2001. – 127 б | ||||
Зерттеу жұмысы Қазақ мемлекеттілігінің эволюциясы Зерттеуге ұсынылған тақырыптар тізімі: - Моңғол және қазақ хандығының мемлекеттік дәстүрлері арасында қандай байланыстар бар? - Көшпелі мемлекеттің қандай белгілері мен ерекшеліктері бар? - Қазақ хандығының қандай мемлекеттік дәстүрлерін қазіргі қоғамда жаңғыртып қолданылуға болады? Оқушылардың зерттеу дағдысын дамыту үшін жоғарыда көрсетілгендей проблемалық сұрақтарға қатысты қысқа мерзімді курстық жұмыс немесе презентация дайындауға тапсырма беріңіз. Зерттеу жұмысын төмендегі кестеде көрсетілген зерттеу бөлімдері бойынша жүргізіңіз. | Зерттеудің нақты алты қадамын ұсыныңыз. 1.Тапсырманы немесе проблемалық сұрақты анықтау (нені анықтауым керек? мен қазір не білемін? жұмысымды қалай жазамын?) 2.Ақпараттың орналасқан орны (ақпаратты қайдан аламын? маған кім көмектесе алады?) 3.Тиісті ресурстарды таңдау (қандай ақпарат көзі пайдалы, бұл ресурстар | Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. ауд. Н.Базылхан; ғыл. ред. М.Қ. Әбусейітова. Шыңғыс ханның Қазақстан мен Орта Азия жерлерін жаулап алуы, Ұлыстардың қалыптасуы. | |||
Кіріспе бөлімде проблемалық сұрақтың өзектілігі, зерттеу жұмысының қысқаша мазмұны туралы жазады. Сенімді ақпарат көздерін пайдаланады. | |||||
Зерттеу бөлімде зерттелетін проблеманы талдайды. Мәселелерді жан-жақты қарастыра келіп, өзі таңдаған аспектісіне фактілерді ұсынады. Салыстырады. (терминдер, цитаталар, аргументтер, басқа да зерттеу тәсілдері: сауалнамаға талдау, сұхбат (опрос) нәтижесі, диаграмма; мониторинг; фото, ақпарат көздерінің салыстырмасы, кестелер т.б қолданып зерттеу жүргізеді. | қаншалықты сенімді болып табылады? 4. Ақпаратты ұйымдастыру (ақпаратты жазбаша қалай ұйымдастырамын? маған ақпарат жеткілікті болды ма?) 5.Идеяларды ұсыну (өз жұмысымды кімдерге таныстырмын? қандай иедяларды ұсынамын?) 6. Дайын болған өнімді бағамдау (жұмыс толық атқарылды ма? қандай нәтиже болды?, қандай қорытындыға келдім? нені үйрендім? деген – сұрақтарға жауап іздеу арқылы зерттеу жұмысын жүргізуге мүмкіндік беріңіз.) Зерттеу жұмыстарының орындалу мерзімін тақырыптың маңыздылығына қарай белгілгілеңіз. | Бас ред. М.Х.Асылбеков, Қ.С.Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2012 | |||
Қорытынды бөлімде ұсыныстары, өзінің бағасы, шешім қабылдауы, ой – тұжырымдауы көрініс табады. | |||||
Немесе екі зерттеу әдістерінің комбинациясын негізге алу арқылы орындау мүмкіндігі бар
| |||||
Қазақстан тарихы. 10 сынып. Жоғары мектеп. IV тоқсан | |||||
Мәдениеттің дамуы | |||||
Осыған дейін меңгерілген білім | |||||
Қазақстанның тәуелсіздік үшін күресі және ұлттық мемлекеттілікті жаңғыртылуындағы Тұңғыш Президент Н.Ә. Назарбаевтың рөлі туралы | |||||
біледі. | ||||||
Контекст | ||||||
Берілген бөлімде қазақ халқының дәстүрлі, кеңестік кезеңдегі және ұлттық жаңғыру кезіндегі материалдық және рухани мәдениеті туралы зерттеу жұмыстарын жүргізеді. | ||||||
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары | ||||||
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген. | ||||||
Пәндік мақсат | Тілдік мақсат | Пәнге қатысты лексика мен терминология | Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер | |||
Оқушы: меңгерген материал бойынша дәйекті қорытынды жасау Құндылықтар: - ұлттық сана-сезім - патриотизм - төзімділік - бостандық |
дәстүрлерін келешек ұрпаққа жеткізудің тиімді жолдары туралы пікірталасқа қатысады (айтылым, тыңдалым дағдылары)
(айтылым, тыңдалым дағдылары)
(жазылым дағдысы) | «Мәдениет», «дала өркениеті», «материалдық мәдениет», «рухани мәдениет», «қолданбалы өнер», «мәдени мұра», «әдет- ғұрып» «рәсім», «салт-дәстүр», «діл (менталитет)». | Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер ... Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы қайшылықтар ... Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі мәдениеттің дамуы... ...... жаңа бағыттар мен жанрлар пайда болды. Халықаралық мәдени кеңістікке кірігу процесі нәтижесінде .... | |||
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз. | ||||||
Қысқаша шолу | ||||||
Бұл бөлімде оқушылар дәстүрлі қазақ мәдениетінің ерекшеліктерін талдайды, кеңестік кезеңдегі мәдениеттің дамуындағы жетістіктер мен қайшылықтарды көрсетеді, Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі Қазақстан мәдениетіндегі жаңа бағыттар мен жанрларды зерттеп, халықаралық мәдени кеңістікке кірігу процесіне баға береді. | ||||||
Оқу мақсаттары | Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері | Мұғалімге арналған ескертпелер | Оқыту ресурстары | |||
10.4.1.1 Қазақ халқының мәдени жетістіктерін | Тарау: Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті - дала өркениетінің мұрасы Тақырып: Қазақ халқының материалдық мәдениеті және | Тарихи концепт: маңыздылық | ||||
сипаттау үшін «мәдениет», «дала өркениеті», «материалдық мәдениет», «рухани мәдениет», «қолданбалы өнер», «мәдени мұра» ұғымдарын пайдалану 10.4.1.2 қазақ халқының материалдық мәдениетінің маңызды жетістіктерін анықтау - Қазақстандағы тарихи- этнографиялық процестердің сабақтастығын талдау | қолданбалы қолөнері Зерттеу сұрақтары: - Қазақ халқының материалдық мәдениетінің басты жетістіктері қандай? - Қазақ халқының материалдық мәдениетінің туындылары әлемдік мәдениетте қандай орын алады?
Б Сыныпқа «2004-2006 жылдарға арналған "Мәдени мұра" мемлекеттiк бағдарламасы туралы» құжаттан «Бағдарламаны іске асырудың негізгі бағыттары мен тетігі» үзіндісін ұсыныңыз. Оқушыларға төмендегідей жетелеуші сұрақтарды қойыныз: - Бағдарламада қандай мәселелер көтерілген? - Бағдарлама қандай мақсаттар көздейді?
Т Зерттеу және талдау 1-тапсырма. Сыныпты топтарға біріктіріңіз. Әр топты материалдық мәдениет салалары туралы ақпаратпен қамтамасыз етіңіз: тұрғын үй, киім-кешек, қолөнер, қару- жарақ. Келесі критерийлер бойынша оқушылар зерттеу жүргізеді:
| Оқушылардың жауабы арқылы тақырыпқа шығыныз. 2-тапсырма. Мысалы: Қол Тұрғ Киім- қару- өнер ын үй кеше жара к қ Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. Оқушыларға ұсынылатын мәтін: Қазақ халқының материалдық мәдениеті және қолданбалы қолөнері Қазақтардың материалдық мәдениеті көшпелі өмір салтымен байланысты болды. | «2004-2006 жылдарға арналған "Мәдени мұра" мемлекеттiк бағдарламасы туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 13 қаңтардағы N 1277 Жарлығы Мәдениеттану негіздері: оқулық / Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. - Алматы: Дәнекер, 2000. - 180 с. Арғынбаев, Х. Қазақ халқының қолөнері. - Алматы: Өнер, 1987. - 126 с. Бикенов А.Х. Қазақстанның материалдық мәдениеті: Оқулық. - Астана: Фолиант. - 280 б. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – |
| |
қолданыс табуы.
Ж/Т «Қазақ халқы материалдық мәдениет жетістіктерін келесі ұрпаққа қалай жеткізуге болады?» тақырыбында шығармашылық тапсырма ұсыныңыз (бизнес-жобалар, әлеуметтік-жобалар, акциялар, әлеуметтік желідегі посттар, т.б.) | Өзінің эволюциясы барысында қазақтардың материалдық мәдениеті көшпелі өмір салтына икемделе түсті. Қазақ халқының материалдық мәдениетінің негізгі компоненттері – баспанасы, тұрмыстық бұйымдар, киім-кешек, қару- жарақ. Қазақ баспанасы үлкен эволюциялық даму жолынан өтті. Киіз үй көшпелі қоғамға табиғи ортаға жоғары деңгейде икемделуіне жағдай жасаған. Ерте көшпелілер дәуірінен, қола дәуірінің жертөлелерінен бастау алатын киіз үйлердің эволюциясы - көшпелі қоғамның маңызды мәдени жетістіктерінің қатарына жатады. Көшпелі қазақтарда баспананың үш негізгі түрі болған. Қыстауларда тұрақты баспананы мекен еткен. Олар тастан, қыштан, ағаштан жасалған. Кедей тұрғындар жертөлелерде өмір сүрген. Жылы мезгілде көшпелі қазақтардың негізгі баспана түрі – киіз үй болған. Киіз үй – көшпелі өмір салтына өте икемді баспана түрі, өте қарапайым конструкция | А., 1995. Маргулан А. Казахское прикладное искусство. – Алма- Ата, 1989. Казахское народное жилище: научное издание / В. В. Востров, И. В. Захарова; АН КазССР. Институт истории, археологии и этнографии им.Ч.Ч.Валиханова. - Алма-Ата: Наука, 1989. - 180 с. Казахская национальная одежда (Х1Х -начало ХХ века) / И. В. Захарова, Р. Д. Ходжаева. - Алма-Ата: Наука, 1964. -177 с. Казахи. Историко- этнографическое исследование. - Алматы: Казахстан, 1995. - 352 с. |
болып табылады. Киіз үйдің көлемі мен байлығының әртүрлі болуының негізгі себебі - қазақтар арасындағы әлеуметтік жіктелу еді. Бай, ауқатты қазақтардың бірнеше киіз үйлері болған, олардың көпқанатты үйлері әртүрлі жиһазға, тұрмыстық заттарға толы, сырты ақ киізбен қапталған еді. Кедей, қараша қазақтардың үйлері кішігірім болып, қара киізбен жабылған. Қазақтардың киіз басу технологиясы – тек көшпелі қоғамға тән қолөнер саласының маңызды жетістіктер қатарына жатады. Қыстау баспаналары тар, төбесі төмен әрі көпфункционалды болған. Баспанамен қатар мал қоралары да бірге, бір тобенің астында салынған. Көшпелі қауым үшін қысқы тұрақтардағы өмір қиыншылыққа түскен. Ауасы таза, кеңестігі жайлы ортада өмір сүрген қазақтар қысқы баспанадан гөрі киіз үйде өмірге ұмтылған. Тіпті қыстауларда киіз үйін тігіп қойып, қыстың жылы күндерін сонда өткізген. Қазақтардың киім-кешегі олардың өмір салты мен және | Казахская юрта / М. С. Муканов. - Алма-Ата : Кайнар, 1981. - 224 с. Шаханова Н. Мир традиционной культуры казахов (этнографические очерки). - Алматы, 1998. - 175 с. История Казахстана: народы и культуры: учебное пособие. - Алматы, 2001.- 608 с. |
көштің мезгіліне сай болған. Киімді жүн тоқылған мата, киізден, аң терісінен жасаған. Қазақтардың арасында Орта Азия, Қытай мен Ресей елдерінен әкелінген мақта, жібек, жүн маталары кең таралған. Жеңіл маталар жазда, қалың маталар қыста қолданылды. Ерлердің дене киімі көйлек пен дамбалдан тұрды. Көйлектің үстінен бешпет киіп, шапан жапты. Ал қыс айларында шалбар киген. Жауын кезінде түйенің жүнінен жасалған шекпен жамылған. Ердің киетін маңызды бөлігі – белдік пен бас киім еді. Жаз айларында қалпақ, башлық кисе, қыста бөрік немесе тымақ киген. Қыс кезінде негізгі сыртқы киім – тон болған. Қазақтардың киімі бұл Еуразия көшпелілерінің дәстүрлі киімі мен көрші халықтардың киімдерінен алынған көнструктивті элементтердің синтезі болып табылады. Қазақтардың тұрмыстық заттары да толыққанды көшпелі өмір салтына функционалды тұрғыдан қажеттілікке байланысты дамыған. Сондықтан да бейнелеу өнерінің өзге |
салаларына қарағанда ұлттық қолөнер жақсы дамыған. Алғашқы кезде қолөнеріне үй кәсібі, қажеттілік негіз болса, келе-келе қолөнершілер қолөнер өнімдерін өз тұрмысының қажетін қамтудан, бірте-бірте малға, затқа айырбастап, оны кәсіп түріне айналдырды. Бұл кезде халық шеберлері ішінен небір керемет ісмер оюшы- сызушылар, тігіншілер, кестешілер, сырмақшылар, тоқымашылар, зергерлер, етікшілер, ершілер, өрімшілер шықты. Сөйтіп, халқымыздың ұлттық қолөнерін қалыптастырды. Ағаштан, сүйектен, металдан жасалынған тұрмыс заттарды жасауда қазақ шеберлері жоғары жетістіктерге жеткен. Қазақтың күнделікті тұрмыста қолданатын заттарының барлығы көшпелі және жартылай көшпелі өміріне лайықталып жасалған. Көшпенді тіршілікте тіккенге де, жыққанға да өте жеңіл де, қолайлы киіз үйінен бастап ішкі жасау-жиһаздары да жүннен тоқылған, мақта-матадан кестеленген бұйымдар болып келеді. |
Сондай қолөнер туындыларының ішіндегі өте нәзікте ерекше бір түрі кесте тоқу өнері. Кесте өнерінің түп төркіні–тігіс, тоқыма, өрме өнерімен тамырлас. Мәселен, жөрмеу тігістерінің түрленуінен «баспа кесте», «қабырға кесте», «ашамай кесте» түрлері туындаған. Қорғану мақсатында әртүрлі қару-жарақ жасап отырған. Қару – көшпелілер үшін маңызды еді, қазақтың жеті қазынасының бірі болған. Қазақтар өзінің елін, жерін қорғау үшін үнемі қару өндірісі өнерін сақтап, атадан балаға жеткізген. «Батырлар жырларында» көбіне мынадай қару – жарақ атаулары кездеседі: ақберен, алмас, бес қару, найза, қылыш, көк сүңгі, ақ сүңгі, көк балдақ, шарайна, кездік. Батырлардың қарулануын білдіретін «бес қаруын асынды», «бес қаруы бойында», «бес қаруын сайланған» деген сөз тіркестері ауыз әдебиетімізде жиі қолданылады. Батырдың негізгі бес қаруы – ату қаруы (садақ, оқ); түйреу қаруы (найза, сүңгі); кесу қаруы (қылыш, семсер, сапы); соғу қаруы |
(шоқпар) және шабу қаруы (балта, айбалта, шақан). Қазақтың «ер қаруы – бес қару» сөздерінің астарында, көшпелі халықтарда ертеден қалыптасқан, жауынгерлік қаруды классификациялаудың осы өзіндік жүйесі жатқандығын байқауға болады. | |||
халқының дәстүрлі дүниетанымын анықтау үшін «әдет-ғұрып» «рәсім», «салт- дәстүр», «діл (менталитет)» ұғымдарын пайдалану
| Тақырып: Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы Зерттеу сұрақтары:
Ж Сыныпқа алдын-ала төмендегі салт-дәстүрлер мен әдет- ғұрыптарға байланысты мақал-мәтелдерді дайындаңыз. Мақал-мәтелді екіге бөліңіз және оқушыларға таратыңыз. Оқушылар мақалдарды біріктіру арқылы жұптарға бөлінеді. Оқушыларды оқу мақсаттарымен, сабақтың зерттеу сұрақтарымен таныстырыңыз. Осыдан соң кейбір жұптардан мақал-мәтел мағынасы мен маңыздылығын анықтатыңыз. Сол арқылы сабақ тақырыбына шығыңыз. Ж Зерттеу және талдау: Әр жұп берілген салт-дәстүрлерін зерттеу арқылы қазақ | Тарихи концепт: маңыздылық Салт-дәстүрлерге қатысты ұсынылатын кейбір мақал- мәтелдер: Үйдің жылы-суығын, Қыс түскенде білерсің. Ағайынның алыс-жакынын, Іс түскенде білерсің. Алыстағы ағайыннан, Ауылы бірге көрші артық. Туыс туыс емес, қоныс туыс. Өзі қонақ болып көрмеген, Қонақты сыйлай да білмейді. Ата көрген оқ жонар, Ана көрген тон пішер. т.б. |
халқының рухани адамгершілік құндылықтарын анықтайды. Жұптарға берілетін салт-дәстүрлер:
Ж Оқушыларға Семенов-Тянь-Шанскийдің цитатасын беріңіз: "Бұларды (қазақтарды - авт.) оқытудың қажеті жоқ. Салт-дәстүрлері түгел тұнып тұрған білім." Цитатаға байланысты оқушылардың пікірлерін ортаға салып, мысалдар келтіруін сұраңыз. Т Оқушыларды 4 топқа бөліңіз. «Қазақ халқының ырымдары мен тыйымдары қандай құндылықтарды негізге алады?» сұрағы бойынша топтар дәйектерін көрсетіп, постер дайындайды. Т Алдыңғы тапсырмаларды орындау барысында алған білімін пайдаланып, келесі сұрақ бойынша өз пікірлерін ортаға салулары керек: «Кейбір дәстүрлер бүгінгі күнге дейін жетті, енді бірі халықтың күнделікті өмірінде қолданыстан шықты. Мұның себептері неде?» Т «Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлерін сақтап, келешек | Келесі критерийлерге сүйеніп, зерттеу жүргізеді:
Оқушыларды қажетті ақпаратпен (зерттеулер, мақалалар, әдеби шығармалар т.б.) және ғаламтор ресурстарымен қамтамасыз етіңіз. Топтарға берілетін ырымдар мен тыйымдар:
2) Экологиялық тәрбиеге; 3) Әдеп мәдениетіне;
|
ұрпаққа жеткізудің ең тиімді жолдары қандай?» тақырыбында топтар арасында пікірталас ұйымдастырыңыз. Ж «Салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптың менің өмірімдегі орны» немесе «Бүгінгі қазақ халқы үшін салт-дәстүрдің маңызы қандай?» тақырыбында ой-толғау жазу. 150-200 сөз. | Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. | ||
10.4.1.5 дала өркениетінің белгілі тарихи және мәдени ескерткіштерін зерттеу 10.4.1.6 типологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, тарихи және мәдени ескерткіштерді классификациял ау | Тақырып: Тарихи және мәдени ескерткіштер Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Оқушыларға Шараф-ад Дин Әли Маздидің «Жеңістер кітабында» жазылған немесе белгілі ғалым М.Е. Массонның Қожа Ахмет Йасауи кесенесі туралы мәліметінен үзінді беріңіз. Оқушыларға «Бұл мәліметтен қандай тың мағлұмат алдыңыздар? Ескерткішке қандай баға берілген? Сан ғасырлық тарихы бар басқа да қандай ескерткіштерді білесіздер?» деген сұрақтарға жауап алып, презентация арқылы толықтыруға болады және осы арқылы сабақ тақырыбына шығыңыз. Ж/Т Оқушыларға тарихи ескерткіштерді қандай түрлерге бөліп қарастыруға болатынын талқылауға беріңіз. Т Топтарға тарихи және мәдени ескерткіштер туралы мәлімет беріңіз (Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы ҚР Заңы). Тарих және мәдениет ескерткіштері мынадай түрлерге бөлінеді: | Тарихи концепт: маңыздылық Массон бұл ескерткіш туралы былай деп жазды: «Жасалған құдіретті кесененің жоспары жағынан да, түпкі ойы жағынан да Орта Азияда ұқсасы жоқ, ол – бірегей. Бірақ оның көк тіреген зәулім тұрпатындағы ислам өнері жасап шығарған дәстүрлі сипаттың арғы жағынан дәуірге үндес пиғылдың сарыны еріксіз сезіледі... Көк тәңірісінің және жер патшасы дара билігінің бірлігін сәулет өнерінде жүзеге асыру идеясы сасанилік Персияның кезінде-ақ орын алған. Византияның неғұрлым айқын ықпалы гүлденіп, Константинопольдің Әулие София ғибадатханасында бай көрініс тапқан оны мұсылмандардың Айя – Софиясы деп толық негізбен атауға болады». | Шараф-ад Дин Әли Маздидің «Жеңістер кітабындағы» немесе М.Е. Массонның Қожа Ахмет Йасауи кесенесі туралы мәліметінен үзінді берілген сілтеме: Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінгі күнге дейін). 5 томдық. ІІ том. – Алматы: «Атамұра», 2010. – 255-256 бб. Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 2 шілдедегі N 1488-ХІІ Заңы http://adilet.zan.kz/kaz/ docs/Z920002900_ |
Т Оқушыларды төрт топқа бөліп, әр топқа төмендегі тақырыптардың (тақырып ішінде 3 нысанды) және тапсырмалардың біреуін таңдап алуға беріңіз. Тақырыптар: 1) Қала құрылысы және сәулет ескерткіштері қатарында Түркістан, Сығанақ қалаларын, Жошы хан, Алаша хан, Айша Бибі, Қарахан, Бабаджа қатын кесенелерін, Ықылас атындағы Халық музыка аспаптарының мұражайы, Вознесенск соборы, Ф.М.Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі, Жамбыл атындағы облыстық драма театры, Қали Жүніс моншасы, Михаил Архангел соборы, т.б. ұсынуға болады. 2) Археология ескерткіштері: Ботай қонысы, Есік, Берел, Шілікті қорғандары, Беғазы- Дәндібай ескерткіштері, Жент, Жанкент, Сауран, Сарайшық қалашығы, т.б. 3) Ансамбльдер: Қожа Ахмет Йасауи кесенесі, Отырар, Тараз қалалары, Ақыртас сарай кешені, Тамғалы Тас ескерткіштері, Ш.Уәлиханов мемориалдық музей-паркі, Бекет ата мешіт кешені, т.б. 4) Өз өлкеңдегі тарихи және мәдени ескерткіштер Топтарға ортақ тапсырма: Қазақстан картасына ескерткіштердің орналасқан жерлерін көрсету. | Оқушылар мәліметке сүйене отырып, типологиялық ерекшелігін анықтайды және классификациялайды. Критерийлер: - Мазмұнның толық ашылуы; - Ескерткіштің түрін, мақсатын, ерекшеліктерін көрсету; - Ескерткіш тарихы туралы мәліметтерді тиімді ұсыну; - Ескерткіш маңызын айқындау; - Топ оқушылары барлығының үлесінің болуы; - Креативтілігі; - Уақыт регламентін сақтау. Оқушылардың талдау, бағалау, шығармашылық дағдыларын дамыту бағытында басқа да тапсырмаларды ұсынуыңызға болады. Алдын-ала ескерткіш нысандары туралы ақпараттарды ықшамдап, | 4-бап. Тарих және мәдениет ескерткіштері мынадай түрлерге бөлінеді:
сауда, өндіріс, ғылым, оқу мақсатындағы құрылғылар мен құрылыстардың, сондай-ақ діни мақсаттағы ескерткіштер мен құрылыстардың топтары, оның ішінде тарихи қалыптасқан аумақтарда оқшауланған қоныстардың тарихи жоспарлануы мен құрылысының фрагменттері;
|
Таңдауға берілетін тапсырмалар:
Ж Кестені толтыруға беріңіз. | дайындап қойыңыз. Ортақ тапсырмаға мысал: Оқушылар кескін картада өздеріне берілген ескерткіш орындарын белгілейді. Картаға қарап, ескерткіштердің орналасуына байланысты талқылау ұйымдастыруға болады: - Ескерткіштердің орналасуына қарап, әр аймақтың тарихи-мәдени дамуы туралы қандай мәлімет алуға болады? Әр оқушыға берілген кестені | қалашықтар, қорғандар, ежелгі қоныстардың, бекіністердің, өндірістердің, арналардың, жолдардың қалдықтары, ежелгі қорымдар, тас мүсіндер, жартастағы бейнелер мен жазбалар, ежелгі елді мекендердің тарихи мәдени қабатының учаскелері және ежелгі адамның өмірі мен қызметінің іздері бар өзге де орындар; 3) қала құрылысы мен сәулет ескерткіштері - сәулет ансамбльдері мен кешендері, тарихи орталықтар, орамдар, алаңдар, көшелер, қалалар мен басқа да елді мекендердің ежелгі жоспарлануы мен құрылысының қалдықтары; азаматтық, тұрғын үй, өнеркәсіптік, |
| |||||||||||||||||||
| | |||||||||||||||||||
жеке толтыруға беріңіз. Топтар тапсырманы орындап, таныстырған кезде оқушы кестені толтырып отырады. Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. | әскери, ғибадат ету сәулетінің, халық сәулетшілігінің құрылыстары, сондай-ақ олармен байланысты монументтік, сәндік- қолданбалы және бақ-саяжай өнерінің туындылары, табиғат ландшафты; Қазақстанның ежелгі қалалары / К. М. Байпақов. - Алматы : "Аруна Lid", 2005. - 316 с. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.Қ. Қазақстан археологиясы: оқу құралы. – Алматы, 2009. – 570б. Байпаков К.М., Нуржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. А., 1992. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних |
скотоводов и металлургов Сары- Арки. А., 1992. Маргулан А.X., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. А., 1966. Маргулан А.X. Бегазы- дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979. Акишев К.А. Курган «Иссык». М., 1978. Ермоленко Л.Н. Средневековые каменные изваяния казахстанских степей. Новосибирск, 2004. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники. М., 1964. |
Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. А., 1986. Байпаков К.М., Савелъева Т.В., Чанг К. Средневековые города и поселения Жетысу. А., 2005. Байпаков К.М. Смагулов Е.А. Средневековый город Сауран. А., 2005. Байпаков К.М., Смагулов Е.А., Ахатов Г.А. Городище Жайык. А., 2005. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. А., 1972. Смагулов Е.С., Григорьев Ф. Очерки по истории и археологии средневекового Туркестана. А., 1998. |
Тасмагамбетов И., Самашев 3. Сарайшық, Sагаісһік, Сарайчик. А., 2001. | |||
10.4.1.7 Қазақ халқының мәдени мұрасындағы ауыз әдебиетінің маңызын анықтау 10.4.1.8 халықтың рухани - адамгершілік құндылықтарын сипаттайтын қазақ әдебиетінің маңызды жетістіктерін анықтау 10.4.1.9 фольклор және зерттеушілер еңбектерінің негізінде дәстүрлі музыкалық мәдениетінің бастаулары мен | Тақырып: Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы Зерттеу сұрақтары:
БЫМ Сабақтың бастапқы бөлігінде халық ауыз әдебиеті, жыраулар поэзиясы және күйлерден үзіндіні ұсыныңыз. Келесі сұрақтар бойынша талқылау ұйымдастырыңыз: Бұл шығармаларды бұрын естідіңіз бе? Олар бізге қандай ақпарат береді? Тарих ғылымы үшін әдеби және музыкалық мұраның маңызы бар ма? Болса, неліктен? Зерттеу және талдау Т Оқушыларды төрт топқа бөліңіз. Тарихи дереккөз ретінде әдеби және музыкалық шығармалармен жұмыс ұсынылады. Төмендегі әдеби мұра салаларынан шығармаларды дерек ретінде пайдалану арқылы дәлел келтіреді, тақырып мазмұнын ашады:
1-топ. Әдеби және музыкалық шығармалардағы батырлық, | Тарихи концепт: дәлел Сабақтың басында ұсынылатын шығармалардан үзінділер: 1) ...Қиядан қиқу төгілсе, Аттың басын тартпаған, Қисапсыз қол көрінсе, Қорқып жаудан қайтпаған, Қазақ деген халқынан Батыр шыққан даңқынан, Қарсыласқан асылдар Қорғасындай балқыған, Батырың өтті Бөгенбай. Бұқар жырау 2) Қараша емес, қауысты Қоңырлатып дауысты, Жақын қылды алысты, Берсін кімге намысты. Күн төбеден аумай-ақ, Түзеді Бурыл шабысты. «Қобыланды батыр» жырынан 3) А-а-ау, тотыдайын таранған, Сұңқардайын сыланған, Сұлу Жібек ар ма екен?! Құлап түскен қос жылан, Қолаң шашың иықта, Бойыңда бір мін бар ма екен? Қасың, көзің қиылып, Қудай мойының иіліп, Ақ маңдайлы, ақша бет, | Умарова Г.С., Шарабасов С.Ғ. Қазақ әдебиетінің тарихы: Оқулық. 2-басылым. - Астана: Фолиант, 2011. - 244 б. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқулық. – Алматы, Санат, 2006. - 904 б. Сейдімбек Ақселеу. Қазақтың күй өнері. Монография - Астана: Күлтегін, 2002. - 832 б. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1991. – 288б. Момынұлы П. Қазақ музыкасының қысқаша тарихы: монография. 3-т. - Шымкент, 2007. - 392 |
ерекшеліктерін анықтау | ерлік көріністері
Критерийлер: - Деректе айтылған тарихи үдеріс/ оқиға туралы бұрынғы біліміңізді пайдалана отырып, мазмұнын бес сөйлеммен айтып беріңіз; - Бұл дерек тарихи үдеріс/ оқиға туралы қандай ақпарат береді? - Бұл ақпараттың сол кезең туралы тарихи дерек ретінде маңызы қандай? - Дерек көзі сенімді ме? Автордың пікіріне қаншалықты келісесіз? (өз ойын негіздеу үшін басқа дерек көздеріне сілтеме көрсету, дәлелдеу); - Ауыз әдебиеті жырларынан, жыраулар поэзиясынан, мақал-мәтелдер, ертегілерден, айтыс өнері шығармаларының барлығынан кемінде 1-2 дәлел (шығармадан үзінді) келтіру. Б «Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы қалай бір-бірімен үндестік табады?» сұрағын талқылап, келесі цитаталарды оқуға беріңіз:
| Жүрекке салмас қалай өрт? Ақ сабағың үзілген, Тісің меруерт тізілген, Бейне бір бетің қар ма екен?! Шегенің термесі 4) Бір күйден үзінді: «Сарыарқа», «Балбырауын», «Қызыл қайың», «Сары жайлау», «Былқылдақ», «Бұлбұл», «Байжұма», «Қосалқа», «Желдірме», т.б. Топтарға берілетін материалдар: Төменде мысалдар берілген. Алдын-ала басқа да шығармалардан үзінділер дайындап қойыңыз: 1-топқа: Желігіп келген Ер Тарғын, «Алла!» деп сонда ақырды, Аруағын айтып шақырды. «Я, бабам!» дей берді, Елінің қамын жей берді. Қорамсапқа қол салды, Бір салғанда мол салды. Кезегендей қалады, Созағандай алады. Алаша аттың басы деп, Қалмақы ердің қасы деп, Қақ жүректің тұсы деп, Өлер жерің осы деп, Толықсып келген қалмақты Толғап Тарғын салады. | б. Алтынсарин Ы. Этнографиялық очерктер және ауыз әдебиет үлгілері - 2-е изд., доп. - Астана, 2007 - Т.13. - 166 с. |
дегенге мен еш уақытта сенбеген болар едім. Егер де, мына қарапайым, жаныңа тиетін әнді өз құлағыммен естімеген болсам, мен оның ызыңдаған жаратылыс үнімен ұласатын күшіне де сенбес едім!» А.Алекторов 2) «Күйлер халық музыкасында сирек ұшырайтын нәрсе. Бұл — осы күнгі Еуропаның симфониясы тәрізді. Мұндай дәрежеге жетісу үшін халық музыкасы жақсы дамыған болуы керек. Сондықтан күйлерді қазақ музыкасынын ең жоғарғы түрінің үлгілері деп білуіміз керек…» Қ. Жұбанов 3) «Ат жалында, түйе қомында» домбыраның үні арқылы сан-сиқырлы ойлар мен толғаныстар күмбірлеп, сөйлегендей…» А. Жұбанов 4) «Жалпы музыка атаулы нәрсе елдің сезім байлығы мен ішкі жаратылыс қалпын білдіретін болса, солардың ішіндегі ең толғаулы, ең терең сырлысы – күй.» М. Әуезов Осы цитаталарды оқып, содан соң қазақтың бір күйін (мысалы, Н.Тілендиевтің «Аққу» күйі немесе күйтартыстардан) тыңдатыңыз. Цитаталардан және күйді тыңдаудан алған әсері негізінде қазақ халқының дәстүрлі музыка өнері туралы ой-толғау жазуға тапсырма беріңіз. Тақырып: «Дәстүрлі музыка өнерінің қазақ тарихындағы алатын орны қандай?» Б Қазақ халқының рухани мұрасының тәрбиелік мәні қандай? Оларда қандай құндылықтар дәріптеледі? Т Әр топ шығармалардан мысал келтіріп, шығармадағы құндылықтарды көрсетеді. 1- топ. Патриотизм (Отанға деген сүйіспеншілігі, өз мемлекетінің жетістіктері үшін мақтанышы);
| «Ер Тарғын» жырынан
Сен қалмақ та, біз – қазақ, Қарпысқалы келгенбіз. Сен темір де біз – көмір, Еріткелі келгенбіз. Екі еліктің лағын Теліткелі келгенбіз. Қазақ-қалмақ баласы, Табысқалы келгенбіз. Танымайтын жат елге, Танысқалы келгенбіз. Танысуға келмесең, Шабысқалы келгенбіз. Сен қабылан да, біз – арыстан, Алысқалы келгенбіз. Қаз дауысты Қазыбек би Құрманғазының «Адай», Махамбеттің «Жұмыр қылыш» күйлері.
Ауылым көшіп барады Алмалыға, кім көнбейді тағдырдың салғанына. Көрмегелі көп айдың жүзі болды, Ата-анамның хабарын алмағалы. Әй-әй, бөпем, кейін қалған елімді Көрер ме екем-ай! Бесік жыры Батырлық туралы жырлар: «Қара батыр», «Керқұла атты Кендебай», «Ер Төстік», т.б. |
4-топ. Адамгершілік (әділдік, шынайылық, адалдық, мейірімділік). Б Қорытындылау РАФТ әдісі бойынша оқушылар берілген сөздерді пайдалана отырып шағын хабарлама дайындайды. Берілген тізбектен кемінде 3 сөз қолдануы керек және ол бүгінгі сабақтан алған білімдерінің жиынтығы болады. Жыр Айтыс Терме Күй Аңыз Мақал-мәтел Ертегі | Тұрмыстық ертегілер: «Жыл басына таласқан хайуанаттар», «Қаңбақ шал», «Тазша бала», т.б. Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар. РАФТ әдісі: Р-рөл А-аудитория Ф-форма Т-тақырып | ||
10.4.2.1 Кеңестік дәуірде Қазақстан мәдениет саласындағы жаңа бағыттарды және жанрларды анықтау 10.4.2.2 кеңестік дәуірдегі мәдениеттің даму ерекшеліктерін қорытындылай келе, жетістіктер мен | Тарау: Кеңестік кезеңдегі Қазақстан мәдениеті Тақырып: Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар Зерттеу сұрақтары:
М Сабақты келесі сұрақтарды талқылаудан бастаңыз: Мәдениетке идеология әсер етеді ме? Кеңестік идеология мәдениетте қалай көрініс тапты? Неліктен кеңестік кезеңде білім мен ғылым, өнер салалары қарқынды дамыды? Қалай? Сабақтың оқу мақсаттары бойынша келесі зерттеу тапсырмалары ұсынылады: Ж | Тарихи концепт: дәлел «Социалистік реализм» ұғымын еске түсіртіңіз. | Омарбеков Т. Сауатсыздықты жою: науқаншылық және оның салдарлары.// Ақиқат, 1996. №6. Омарбеков Т. Мәдени құрылыс тарихы: тапшыл көзқарас сабақтары.// Ақиқат, 1996. Қазақстан тарихы (ежелгі заманнан қазіргі кезге дейін). Бес томда. 4-ші том. – Алматы: «Атамұра», 2009. – 768 б. Утегалиева А.Д.. Социокультурные |
қайшылықтарды талдау |
туралы ақпаратпен жұмыс. Осы шаралардың нәтижесінде білім беру саласында орын алған бес өзгерісті көрсетіңіз.
Қазақстанның кескін картасында белгілеңіз: - Ашылған ғылыми мекемелер, жоғары оқу орындары. - Өндіріс орындары. 2.2.Кеңестік Қазақстанда ғылым саласының дамуына үлес қосқан бес ғалымды көрсетіңіз: Есімі – Ғылым саласы – Ғылыми жаңалығы – Уақыты. 3) Әдебиет саласында дүниеге келген туындылар. | Әдебиет туындылары туралы ақпарат беріңіз. Берілген кестенің кейбір ақпаратын (автор/туынды атауы/көтерген мәселелері) алып тастаңыз. Оқушылардың өз бетімен ізденіп, кестені толтыруға беруге болады. Кестені басқа да шығармалармен толықтырыңыз. НІРР формуласы бойынша алдыңғы тапсырмада қарастырылған шығармаларды | последствия модернизации 1920- 1930 годы в Казахстане // Вестник КазНПУ. – 2011. http://articlekz.com/arti cle/11370 НІРР формуласы бойынша талдауға ұсынылатын шығармалар: 1. Сейфуллин С. «Тар жол, тайғақ кешу» (124-128 бб.) «Совет үшін күресте» бөлімі Патша үіметінің құлауы, билікке Кеңес үкіметінің келуі туралы баяндалады. Алаш партиясының құрылуы және оның құрамы, алаш партиясының бағдарламасы турылы баяндалады. Ұлт көсемдері атанған Сталинмен Лениннің саясатын айтады. | |||
Автор / Туындысы | Туындыда көтерілген мәселелер | |||||
С.Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу» | Шығарма 1916-1919 жж тарихи оқиғаларды суреттеген. Басты кейіпкер – Сәкеннің өзі. Жазушы тек тарихи оқиғаларды баяндап қоймай, әлеуметтік, саяси жайттарға тоқталып, тұрмыстық, этнографиялық ерекшеліктерді де көрсетеді. | |||||
Б. Майлин «Күлпаш» | Ашаршылық жылдарындағы нәубетті суреттейді. Қазақ шаруаларын күштеп ұжымдастырудың барысында қазақ | |||||
шаруалары төрт - түлік малдан түгел жұрдай болып, ашыға бастады. | талдау ұсынылады. Критерийлер:
Қорытындылау тапсырмасында жалпы мәдениет немесе жеке салалары бойынша кемшіліктері мен жетістіктерін анықтайды. Жетістіктері Кемшіліктері (қайшылықтар 1 1 2 2 3 3 | file:///C:/Users/Home/ AppData/Local/Micros oft/Windows/Temporar y%20Internet%20Files /Content.IE5/ZBP17M WD/TAR_ZhOL_TAJ GAK_KEShU.pdf 2. Майлин Б. «Күлпаш». «... Күлпаштың көңілсіздікке түсіп жүрген күндерінің бірі еді...Үстінде, өрім-өрім болған соң әр жерінен бір түйіп қойған ескі көйлек, оның сыртында тозығы жетіп тулаққа айналған қысқа ескі тон, басында селдіреген көне бөкебайдың жұрнағы. Бет-аузы көнектей ісік; тоңып бүрісіп, үйдің бұрышындағы пешке арқасын сүйеп мұңайып, терең ойға шомған адамша Күлпаш отыр. Жыртық күпіге оранып, бүк түсіп баласы Қали жатыр. | ||||
М. Әуезов «Қараш-қараш оқиғасы» | Ескі қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздік мәселесі. Бұл повесте зорлықшыл байлар - Сәлмен мен Жарасбайдан қорлық көрген ағайынды Бақтығұл мен Тектіғұлдың азапты тағдырлары арқылы танылады. | |||||
С.Мұқанов «Ботагөз» | Қазақ халқы өміріндегі төңкерістік ірі кезеңді бейнелеген шығарма. Қазақ халқының хал жайы Ресейдегі оқиғалармен байланыстырыла айтылады: Ресейдегі төңкеріс қозғалыстар мен ағымдар, XX ғ. б. Столыпин реформасы, патшалық Ресейдің бірінші дүние жүзілік соғысқа араласуы. | |||||
Ғ. Мүсірепов «Қазақ солдаты» | Соғыс кезіндегі халықтың басқыншыларға қарсы патриоттық сезімі мен күресін шынайы бейнелеген. Романда Халықтардың |
| |
бауырмалдық достығы көрсетілді. Жауынгерлердің ерлігі, патриоттық сезімі сипатталды. Қарапайым халықтың тұрмыс- тіршілігінен көрініс береді. | Үй суық, жамаулы терезенің жыртығынан кірген ызғырық шекеден шыққандай... үйдің ішін жылытуға - пешке жағатын отын жоқ. Отын табылар жер де жоқ... қара судан баска дән татпағанына бүгін үшінші күн. Алты айғы қыс тартқаны - аштықтың зардабы. Бар сенетіні байы Мақтым ел қыдырып, тілек тілеп, ерте кетіп, кеш келеді. Бірақ, оныңда табары жоқ...» http://bilim- all.kz/article/15- Kulpash
| |||||
Ж Кеңестік дәуірдегі шығармалардың біреуін таңдап, HIPP формуласы бойынша талдауға беріңіз: H (Historical context) – Тарихи контекст (шығармада баяндалған тарихи кезең, оқиға) I (Intended audience) - Арнаулы аудитория (кімдерге арналып жазылған: қалың оқырман, балалар, жастар, ер адам, әйел адамдар) P (Point of view (author’s) – Автордың көзқарасы (автор суреттелген оқиғаға қандай көзқарас білдірді: дәріптеді ме, әлде сынады ма? Шығармада қандай астарлы ой бар?) P (Purpose (author’s) – Автордың мақсаттары (Автор нені көрсеткісі келді? Неліктен шығармадағы мәселелерді көтерді? Оқырмандар санасында қандай ой туғызғысы келді?) 4) Т Сыныпты 4 топқа біріктіріп, Қазақстандағы өнер салалары бойынша постер немесе презентация дайындау тапсырмасын беріңіз:
| ||||||
Б Қорытындылау Кеңестік дәуірдегі Қазақстандағы мәдениеттің дамуының жетістіктері мен кемшіліктерін талдау. | «Ботагөз» романы. Екінші тарау «Пакет» (40-46 беттер). http://kitap.kz/reader/b otagoz_mukanov\ 5. Ғабит Мүсрепов «Қазақ солдаты» романы. Бірінші бөлім. (1-10-беттер). http://www.ikitap.kz/re ader/qazaq_soldaty# | ||
10.4.3.1 Қазақстан Республикасы мәдениет саласындағы жаңа бағыттарды және жанрларды сипаттау 10.4.3.2 халықаралық мәдени кеңістікке кірігу процесін түсіндіру 10.4.3.3 ұлттық мәдениет туралы білімді | Тарау: Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі мәдениет Тақырып: Мәдениеттің қазіргі кезеңдегі дамуы БЫМ Мұғалім барлық оқушыға төмендегі суретті көрсете отырып сұрақтар қояды. - Суретте не көріп тұрсыз? | Оқушылардың суретке қатысты сұрақтарға жауап берумен қатар мысалдар келтіріп, айтуына мүмкіндік беріңіз. Негізгі мәліметтерді дәптерлеріне жазғызыңыз. | Қазақстан Республикасының мәдени саясатының тұжырымдамасы туралы 2014 жылғы 4 қарашадағы № 939 Жарлығынан үзінді мәтін. http://adilet.zan.kz/kaz/ docs/U1400000939#z1 7 |
қорытындылау | - Суреттер қандай салаға жатады?Суреттер қандай жанрларға бөлінген? - деген сұрақтарды қоя отырып, сабақ тақырыбына шығады. | |||||||
М. Оқушылардың жауаптарына қарай суреттердің арасында қандай байланыстың бар екенін түсіндіріп, суреттердің мәдениет саласына жататынын атап өтіңіз. Мәдениет саласының жанрларымен таныстырыңыз. Мысалы:
- Театр; - Сурет; - Кино; - Журналистика; - Әдебиет; Б/Ж. Оқушыларға төмендегі кестені толтыруға тапсырма беріңіз. Кестеде берілген мәдениет саласындағы жанрларға үлгіде көрсетілген бағыттарды сәйкестендіріп, мысалдар келтіріп жазуы керек. | Мұғалім кестені қолдана отырып, қосымша ақпараттарды да пайдалана алады. Мысалы, музыка жанрының 18-ден астам түрі, кино жанрының 23-тен астам түрі бар екенін ескере отырып, негізгі бағыттарды ғана ұсына алады. Сонымен қатар төмендегі кестенің толтырылуы мысал түрінде беріліп тұр. | |||||||
Мәдениет пен өнер салалары | Бағыттары жанрлары | мен | Мысалдар | |||||
Музыка | ||||||||
Театр | ||||||||
Сурет | ||||||||
Мұғалім оқушыға кестені | ||||||||
Кино | ||||||||
таратқан кезде мәдениет саласындағы жанрлар мен бағыттарын араластырып беруі қажет. | |||||||||||
Журналистика | |||||||||||
Әдебиет | |||||||||||
Кестені толтырғаннан кейін нақты жауаптар үлгісін ұсынып, оқушылардың өзін-өзі бағалауына мүмкіндік беріңіз. | |||||||||||
Мәдениет пен өнер салалары | Бағыттары мен жанрлары | Мысалдар | |||||||||
Музыка | Ұлтық музыка | Айтыс, күй, терме, «Қазақтың дәстүрлі 1000 әні» | |||||||||
Еуропаның классикалық музыкасы | Классикалық музыка бағытында танылып жүрген танымал тұлғалар: Марат Бейсенғалиев, Алмас Серкебаев | ||||||||||
Театр | Драма | «Астана Опера» Мемлекеттік опера және балет театры, «Абай атындағы қазақ мемлекеттік опера және балет театры», | |||||||||
Комедия | |||||||||||
Трагедия | |||||||||||
«Мұхтар Әуезов атындағы қазақ драма театры». | |||||||
Сурет | Сәулет өнері | Астана қаласы Президент резиденциясы мен Министрлер кабинетінің әкімшілік және Парламент ғимараты т.б. | |||||
Мүсін өнері | |||||||
Кескіндеме | |||||||
Графика | |||||||
Кино | Тарихи | «Көшпенділер», «Жау жүрек мың бала», «Алмас қылыш» (Қазақ хандығы) т.б. | |||||
Деректі | «Керейден Кенесарыға дейін», «Ашаршылық» т.б. | ||||||
Сериал | «Әке», «Қарашаңырақ» | ||||||
Мультфильмөнері | «Қазақ елі», «Толағай», «Алдар Көсе» т.б. | ||||||
Журналистика | Ақпараттық | Телебағдарламалар, арнайы репортаждар, байқаулар, ток шоу, ойындар т.б. | |||||
Таңдамалы | |||||||
Шоу | |||||||
Әдебиет | Эссе | Тәуелсіз Қазақстан кезеңін қамтыған үш томдық жарық көрді. «Домбыра | |||||
Очерк | |||||||
Көркем - |
публицистикалық | мен бесік», «Жусан иісті жұмақ өлке», «Ғасырларға жол тартқан жақұт жырлар» | ||||||
М. Қазақстан Республикасы мәдениет саласындағы жанрлардың халықаралық мәдени кеңістікте тарала бастауы туралы мәлімет беріледі. Мысалы: 1998 жылды Елбасы Н.Ә. Назарбаев «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы», ал 1999 жыл – «Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы» жылдары деп аталып өтілді. 1998 жылы қазіргі өнерге сай А. Мұсаходжаева музыка академиясын құрып, кәсіпқой музыканттарды біріктірді. Алматыда Ж. Әубікірованың музыкалық мектеп колледжі ашылды. 2000 жыл «Мәдениетті қолдау жылы» деп аталды. Осыған орай қазақ халқының ғана емес, әлемдегі барлық түркі халықтарының киелі мекені Түркістан шаһарының 1500 жылдығы ЮНЕСКО деңгейінде тойланды. ЮНЕСКО-ның 27- ші сессиясында Қожа Ахмет Йасауи кесенесі дүниежүзілік мәдени мұралар тізіміне енгізілді т.б. Ж. Оқушыларға Қазақстан Республикасының мәдени саясатының тұжырымдамасы туралы құжатпен жұмыс жүргізуді ұсынады. Мәтін: Халықаралық мәдени кеңістікке ықпалдасу Қазақстандық мәдениет жаһандық мәдени диалогтың белсенді қатысушысына айналуға және Қазақстан Республикасының әлемнің дамыған 30 елінің қатарына кіруіне жәрдемдесуге тиіс. Осы мақсатқа табысты қол | |||||||
жеткізу үшін қазақстандық бірегейлік пен бірлікті, қоғамдық келісімінің өзіндік моделін нығайту және дамыту жөнінде әрі қарай жұмыстар жүргізу қажет. Сондай-ақ "Мәңгілік Ел" жалпыұлттық патриоттық идеясының: азаматтық теңдік; еңбекқорлық; адалдық; ғалымдық және білімділік даралығы; зайырлы ел құндылықтарын жан- жақты ілгерілетуді және танымал етуді жүзеге асыру қажет. Елдің музей кластері және "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасына ұқсас тарихи-мәдени мұраны сақтау, зерделеу және танымал ету бойынша "Мәңгілік Ел" ұлттық жобасын іске асыру ғылыми-зерттеу жұмысының әлеуетті базасына айналуы мүмкін. Осы жобаны іске асыру ұрпақтардың рухани сабақтастығы мен өзіндік сәйкестенуін қамтамасыз етеді. Бұл бағытта басты назар беделді шетелдік сарапшыларды, ғылыми-зерттеу институттары мен консалтингтік ұйымдарды тарта отырып, материалдық және материалдық емес мұраны одан әрі қорғауға және танымал етуге аударылады. Тарихи- мәдени мұраны қорғаудың, консервациялаудың, реставрациялау мен реконструкциялаудың әлемдік үздік практикаларын кеңінен қолдану өнертану мен музейтануды, тарихи, археологиялық, этнографиялық ғылымдарды сапалы жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді. Халықтық білім мен шеберлікті, бейнелер мен тілді, жанұялық және рәсімдік-мерекелік өмірдің дәстүрлері мен әдет- ғұрыптарын беретін қоғамдастықтарды қолдау Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасын сақтауға ықпал етеді. Материалдық емес мәдени мұраның ұлттық тізілімін қалыптастыру, жүйелендіру және үнемі жаңартып тұру, Қазақстанның бүкіл өңірлерінде оның элементтеріне түгендеу жүргізу және материалдық емес мәдени мұра элементтерін ЮНЕСКО-ның тізіміне кеңінен ілгерілету қажет. ЮНЕСКО, ИКОМОС (Ескерткіштер мен |
көрнекі орындарды сақтау жөніндегі халықаралық кеңес), ТҮРКСОЙ (Түркі мәдениетінің халықаралық ұйымы), ИСЕСКО (Білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі Ислам ұйымы) және тағы басқалар сияқты шетелдік жетекші ұйымдармен ынтымақтастық еліміздің тарихи-мәдени мұрасын қорғау және қалпына келтіру бойынша кешенді міндеттерді іске асыруға, отандық өнердің барлық бағыттарын дамытуға және оны мемлекетімізден тыс жерлерде белсенді түрде танымал етуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде, Қазақстан әлемдік мәдениет пен өнерді, тарихи ғылымды, археология мен өнертануды дамыту орталықтарының біріне, кәсіптік шеберлікті арттыру мен шығармашылық өсудің жетекші халықаралық мектебіне айналуы мүмкін. Зерттеу мен талдау сұрақтары:
Б. Талдау жұмысының қорытындысын эссе арқылы жазады (300-350 сөз). | |||
Зерттеу жұмысы Мәдениет және дәстүр – ұлттың генетикалық коды Зерттеуге ұсынылған тақырыптар тізімі: - Жаһандану жағдайында ұлттық мәдениетті сақтаудың | Зерттеудің нақты алты қадамын ұсыныңыз. 1.Тапсырманы немесе проблемалық сұрақты анықтау |
қандай жолдары бар?
- Ұлттық мәдениетті модернизаиялау мәселесіне көзқарасыңыз қандай? Оқушылардың зерттеу дағдысын дамыту үшін жоғарыда көрсетілгендей проблемалық сұрақтарға қатысты қысқа мерзімді зерттеу жұмысын немесе презентация дайындауға тапсырма беріңіз. Зерттеу жұмысын төмендегі кестеде көрсетілген зерттеу бөлімдері бойынша жүргізіңіз. Кіріспе бөлімде проблемалық сұрақтың өзектілігі, зерттеу жұмысының қысқаша мазмұны туралы жазады. Сенімді ақпарат көздерін пайдаланады. Зерттеу бөлімінде зерттелетін проблеманы талдайды. Мәселелерді жан-жақты қарастыра келіп, өзі таңдаған аспектісіне фактілерді ұсынады. Салыстырады. (терминдер, цитаталар, аргументтер, басқа да зерттеу тәсілдері: сауалнамаға талдау, сұхбат (опрос) нәтижесі, диаграмма; мониторинг; фото, ақпарат көздерінің салыстырмасы, кестелер т.б қолданып зерттеу жүргізеді. Қорытынды бөлімде ұсыныстары, өзінің бағасы, шешім қабылдауы, ой – тұжырымдауы көрініс табады. | (нені анықтауым керек?, мен қазір не білемін?, жұмысымды қалай жазамын?) 2.Ақпараттың орналасқан орны (ақпаратты қайдан аламын?, маған кім көмектесе алады?) 3.Тиісті ресурстарды таңдау(қандай ақпарат көзі пайдалы, бұл ресурстар қаншалықты сенімді болып табылады? 4. Ақпаратты ұйымдастыру (ақпараты жазбаша қалай ұйымдастырамын?, маған ақпарат жеткілікті болды ма?) 5.Идеяларды ұсыну (өз жұмысымды кімдерге таныстырмын?, қандай иедяларды ұсынамын?) 6. Дайын болған өнімді бағамдау (жұмыс толық атқарылды ма?, қандай нәтиже болды?, қандай қорытындыға келдім?, нені үйрендім? деген – сұрақтарға жауап іздеу арқылы зерттеу жұмысын жүргізуге мүмкіндік беріңіз.) Зерттеу жұмыстарының орындалу мерзімін тақырыптың маңыздылығына қарай белгілгілеңіз. |
| |
Немесе екі зерттеу әдістерінің комбинациясын негізге алу арқылы орындау мүмкіндігі бар
|