февраль

2022

ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ Оқу жоспары 7-сынып

«НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛІК МЕКТЕПТЕРІ» ДЕРБЕС БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМЫ

Мазмұны

Орта мерзімді жоспар	4
Бөлім 6.1A VI – ІX ғғ. Қазақстан	4
Бөлім 6.2A X ғ. – XІІІ ғ. басындағы Қазақстан	1
Бөлім 6.3A XIII ғ. – XV ғ. І жартысындағы Қазақстан	3
Бөлім 6.3B Қазақ халқының қалыптасуы	2
Бөлім 6.3C Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы	6
Бөлім 6.4A Қазақ хандығының XVI – XVII ғасырлардағы дамуы	9
Бөлім 6.4B XVI – XVII ғасырлардағы экономика мен мәдениет	5
Қысқа мерзімді жоспар	3
Сабақ жоспарының үлгісі	3

Қазақстан тарихы Негізгі мектеп 6 сынып
6.1A VI – IX ғғ. Қазақстан
Осыған дейін меңгерілген білім
Қазақстан территориясындағы алғашқы тайпалық бірлестіктер мен мемлекеттердің пайда болуы, құлдырауы туралы біледі.
Контекст
Берілген бөлім Қазақстан территориясындағы VI – IX ғғ. түркі тайпаларының миграциясын, олардың әлеуметтік құрылымын, қағанаттардың пайда болу тарихын, олардың ішкі және сыртқы саясатын, ірі шайқастардың маңыздылығы мен әйгілі тұлғалардың рөлін түсінуге мүмкіндік береді.
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген.
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
6.3.1.1 оқиғалардың өзара байланысын табу арқылы Түрік қағанаты құрылуының тарихи маңызын анықтау	Тірек сөздер арқылы Орта ғасырлар кезеңіне уақыт сызығын құрастырады (жазылым дағдысы); 2. Түркі қағанаттарында ел билеген тарихи тұлғалардың рөлін сомдайды (айтылым дағдысы); 3. Күлтегін жазбасы және Білге ескерткіштерінен үзінді мәтінмен жұмыс жасайды (оқылым дағдысы). Оғыз қаған» жырынан аудиоматериал тыңдап, сыныптық талқылау жасайды (тыңдалым дағдысы)	Халық Консолидация этносаяси бірлестік этнос этноним ұлт миграция ассимиляция әлеумет әлеуметтік топ ақсүйектер қара сүйектер мүліктік теңсіздік жер иелену түрлері қағанат қаған «он-оқ бұдын»	Түркі тайпаларының миграциясының себептері... ...деректің негізінде келесі қорытындыларды шығаруға болады... Келесі себептер/факторлар әлеуметтік/ экономикалық/ саяси/мәдени болып табылады. Келесі себептер/ факторлар қысқа мерзімді/ орта мерзімді/ ұзақ мерзімді болып келеді. Бірқатар факторлар келесі факторларға әсер етті, мысалы... Ең басты өзгерістер / жетістіктер болды… оған қарағанда маңыздырақ болды, өйткені… Бұл оқиға /өзгеріс маңызды болды / айтарлықтай, өйткені…
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу

Оқу мақсатта- ры

Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері

Мұғалімге арналған ескертпелер

Оқыту ресурстары

Қазақстанның орта ғасырлар тарихына жалпы шолу

Кіріспе сабақ.

Зерттеу сұрағы: Орта ғасырлар тарихы нені оқытады?

Ж 5-сыныпта өткен тақырыптарды еске түсіру үшін тарихи уақыт сызығын қолданыңыз:

1-топ: даталар 2-топ: ұғымдар

3- топ : оқиғалар 4-топ: тұлғалар

М Уақыт сызығы бойынша Қазақстанның орта ғасырлар тарихын оқи отырып нені оқып білеміз және үйренеміз? сұрағын қойып оқушылардың болжам жауаптарын тыңдаңыз.

М Орта ғасырлардағы Қазақстан карталары, суреттер және СББР №139 материалын қолданып, орта ғасырлар туралы оқушыларда жалпы түсінік қалыптастырыңыз.

Зерттеу сұрақтары:

Қазақстан тарихының орта ғасырлар кезеңінде қандай өзгерістер орын алды?
Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан карталарында көзге түсетін қандай ұқсастықтар мен айырмашылықтар бар?
Орта ғасырлық Қазақстанның саяси картасы қаншалықты өзгеріске ұшырады?
Аталған өзгерістердің орын алуы

Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық

Топтар тарихи уақыт сызығына 5-ші сыныптағы білімдері бойынша кем дегенде бес дата, ұғым, оқиға, тұлға есімдерін стикер арқылы тіркейді. Енді оқушылар Қазақстанның орта ғасырлар тарихында не оқитындықтары туралы болжам жасайды.

Уақыт сызығы

Ежелгі Қазақстан Орта ғасырлардағы

Қазақстан

Тарихи уақыт сызығын өз қолыңызбен жасап сынып қабырғасына үнемі іліп қолданған жөн.

Орта ғасырлар тарихын сипаттайтын суреттер

Тыңдалым ретінде қолдануға болады: СББР №139. Дәуірге сипаттама:

http://e-history.kz/kz/scorm/page-30

Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы:

http://www.tarih-begalinka. kz/kk/ history/ medieval/maps/

Хронология тюркской государственности: https://www.youtube.com/watch?v=Qa tYv-4VP6Y (карталар)

Все этапы тюркской истории: https://www.youtube.com/watch?v=tw Pu3EU5bHQ

Қазақстан республикасының ұлттық кітапханасы: http://www.nlrk.kz

Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-ІІт. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж.

Бартольд В.В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Сред-

заңдылық па?

М Л.Н. Гумилевтің пассионарлық теориясын басшылыққа ала отырып, оқушыларға мемлекеттердің жалпы даму үдерісін қарапайым тілменқысқаша түсіндіріп беріңіз. Оқушыларда кез-келген мемлекеттің белгілі бір даму үдерісінен өтетіні, шарықтау және күйзеліс кезеңдерін бастан кешіретіні туралы түсінік қалыптастырыңыз. Барлық тарихи құбылыстар, оқиғалар және үдерістердің бір-бірімен біртұтас, сабақтастықта болатыны туралы айтып өтіңіз (тарихи заңдылық).

Этностың өмірлік циклі:

1. Территорияны анықтау

Территорияда бір немесе бірнеше этностардың өмір сүруі.
Белгілі бір этностың пайда болуы туралы аңыз-дастанда.
Этностың күшейе бастауы.

5. Этностың шарықтау кезеңі.

6. Этнос дамуының бәсеңденуі.

7. Тұрақтылық.

Этнос өмірі туралы тек естеліктің қалуы

Зерттеу мен талдау

Т\С Сабақтың алғашқы кезеңінде ұсынылған уақыт сызығына қайтадан оралып , оған таратылған мәтіннің негізінде орта ғасырлардағы басты оқиғалар мен тұлғаларды таңдап,стикерлер арқылы тіркеуді сұраңыз.

Т Ежелгі және орта ғасырлар тарихының оқиғалары арасында байланыс орнату үшін топтарға картамен жұмысты ұйымдастырыңыз. Интерпретация

М Оқушылардың жауаптарын негізге ала отырып, Орта ғасырлардағы мемлекеттердің саяси процестерін қорытындылаңыз.

Басты мақсат – оқушылардың бойында жалпы орта ғасырларда орын алған құбылыстар мен үдерістер, орта ғасырдың даму ерекшеліктері туралы түсінік қалыптастыру:

Ерте және дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттерді картадан көрсетіп, оларға тән ортақ ерекшеліктерді айтып өтіңіз. Орта ғасырлар тарихы оқиғаларынан тарихи тұлғаларды, адамзаттың одан арғы тағдырына әсер еткен негізгі оқиғалар мен үдерістерді сипаттаңыз.

Ежелгі Қазақстан картасы

ней Азии. – Алматы: «Жалын», 1998 г.

Прошлое Казахстана в источниках и материалах /Под ред. проф. Асфен- диарова С.Д. и проф. Кунте П.А. – 2-е изд. – Алматы, 1997. Сб.1 (V в до н.э. – XVIII в.н.э.).

Прошлое Казахстана в письменных источниках. V в. до н.э.–XV в.н.э. (Извлечения из источников) /Сост. Б.Ирмуханов. – Алматы: «Өлке». - 1997.

Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Вели- кая степь. АСТ, 2010 г.

Аманжолов Қ. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар.

– Алматы: Білім, 2002 ж.

Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы

6.3.1.1 –

оқиғалардың өзара байланысын табу арқылы Түрік қағанаты құрылуының тарихи маңызын анықтау

6.3.1.2 – VI-IX ғасырлардағы мемлекеттерді ң даму

ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылық тарын анықтау

6.3.2.2 – ерте түрік қағанаттарыны ң сыртқы саясатының

Қазақстан территориясындағы ерте ортағасырлық мемлекеттер

Зерттеу сұрағы: VI-IX ғасырларда билік құрған қай қағандардың есімдері тарихта сақталды?

БЫМ

«Ұлы дала дүбірі» түркі қағанаты туралы бейнематериалды көрсетер алдында ақпараттық органайзер парағын таратыңыз, оқушылар оны бейнематериал негізінде толтыруы тиіс.

Зерттеу сұрақтары

Қай қаған мемлекетті күшейтуде көп үлес қосты?
Қай қағанның дипломатиялық байланыстарды дамытуда үлесі зор?

3.VI-IX ғасырларда өмір сүрген қай қаған саяси көшбасшылығымен, дипломатиялық, әскери істерімен ерекше есте қалды?

Зерттеу және талдау

Т Әр топқа бір қағаннан бөліп беріңіз. Мысалы,

топ – Бумын қаған (Түрік қағанаты)
топ – Шегу қаған (Батыс Түрік қағанаты) 3 топ – Сұлу қаған (Түргеш қағанаты)

4 топ – Білге Күл Қадыр-хан (Қарлұқ қағанаты) Топтарға әр қағанға қатысты деректерді ұсыныңыз.

Т Топ ішінде Түркі қағанаттарында ел билеген

Тарихи концепт (фокус): ұқсастық пен айырмашылық

Ақпараттық органайзер

Видеоролик, қаған аттары жазылған карточкалар, слайдттар, рөлдік ойынға қажетті иллюстрациялар, қағаздан жасалған киім, тәж, қылыш үлгілерін жасап дайындап қою.

«Ұлы дала дүбірі» түркі қағанаты: https://www.youtube.com/watch?v=yZ sQkeeouj4

Тюркский каганат: https://www.youtube.com/watch?v=iK cI2gsGBkk

Түркі қағанаты тарихының зерттелуі: http://anyzadam.kz/info/515/

С.Жолдасбаев. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы. 7-сынып . Хрестоматия.

Қазақстан республикасының ұлттық кітапханасы: http://www.nlrk.kz

http://www.vostlit.info (Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и запада)

негізгі бағыттарын анықтау 6.2.1.3 – тарихи оқиғалар мен процестердің сабақтастығын сипаттау үшін «Ұлы Дала» ұғымын қолдану	әрбір тарихи тұлғаға қатысты ең маңызды үш датаны/оқиғаны анықтайды. Тапсырманы орындау барысында оқушылардың назарын төменде көрсетілген критерийлерге аудартыңыз: Таңдалған дата/оқиға көбінесе өзгерістермен байланысты (әлеуметтік, экономикалық (жер қатынастары мен алым - салық), саяси, мәдени). дата/оқиға одан кейін болған тарихи оқиғалардың болуына септігін тигізді. дата/оқиға қазіргі уақытта да өзінің тарихи маңыздылығын сақтауда. Т Әр топ өзінің жұмыс нәтижелерімен таныстырады. Таныстырылым барысында тыңдаушы топ қорғаушы топтың мәліметтерін төменде көрсетілген кестеге толтырып отыруы қажет. Әр топ өз қағандарының жеткен жетістіктерін басқа қағандармен салыстырады. Қағандардың ішінен ең ықпалды болғанын таңдау үшін критерийлер анықталып, 3 ұпайлық жүйемен бағалау жүргізіледі. Оқушылар өздері берген ұпайларын дәйектер келтіре отырып негіздеуі тиіс. Нәтижесінде берілген ұпайларды жинақтап, VI-IX ғғ. билік құрған ерекше каған анықталуы қажет.						СББР: http://e-history.kz/kz/scorm/course/192 Түрік, Батыс Түрік, Түргеш қағанаттары туралы. СББР: http://e-history.kz/kz/scorm/course/194 Қарлұқ қағанаты туралы. Дерек белгілі мемлекеттің қысқаша құрылу тарихын, маңызды деген оқиға мен даталардан тұруы қажет. Мұғалім тақтаға алдын-ала жасалған критерийлер көрсетілген кестені іліп қою керек. Әр критерий 3 ұпайлық жүйемен бағаланады. Берілген әрбір ұпайға нақты дәлел келтіру қажет. 3 балл: (ішкі және сыртқы саясатты да ұтымды жүргізді) 2 балл: ( тек ішкі немесе сыртқы саясатта елеулі нәтижелерге жетті )) 1 балл: (ішкі немесе сыртқы саясатта кейбір жетістіктерге қолжеткізді)) Нәтижесінде берілген ұпайларды жинақтап, кағандардың ішінен ең ықпалды болғанын анықтайды.	Түркі қағанаттары туралы: https://www.youtube.com/watch?v=cQ fmCU0S9zk Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-ІІт. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж. Гумилев Л. Н. Көне түркілер. - А., 1994 ж. Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері. Саяхатнамалар мен тарихи-географиялық еңбектерден таңдамалар. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005 ж. Прошлое Казахстана в письменных источниках. V в. до н.э. –XV в.н.э. (Извлечения из источников) /Сост. Б.Ирмуханов. – Алматы: «Өлке». - 1997. Есмагамбетов К. Что писали о нас на Западе. – Алма-Ата: «Қазақ уни- верситеті», 1992 ж. Салғараұлы Қ. Ортағасырлық түріктер. – Астана: Фолиант, 2012. Бегалин Қ. Естеми қаған. – Алматы: Аруна, 2008. Қойшығара Салғараұлы. Түріктер. – Астана: Күлтегін, 2007. Жайнаков Е. Ұлы дала мемлекеттері. – Алматы: Аруна,
		Қағанд ар	Мемлек еттің ішкі тұрақты лығын сақтады	Көрші елдерме н сауда- саттық қарым- қатынас ты	Өз жаула рына төтеп бере отыры п,	Мемлек еттің тәуелсіз дігін сақтап қалды

		жақсарт ты	соғыс тарда жеңіп отырд ы	Алдын-ала рөлдік ойынға қажетті иллюстрациялар, қағаздан жасалған киім, тәж, қылыш үлгілерін дайындау қажет. Карточка үлгісі: Бумын қаған Уақыт мөлшеріне байланысты тек қана қағандар емес, басқа да әлеуметтік топ өкілдерін рөлдік ойынға қосуға болады. Мысалы, уәзірлер, қарапайым халық және т.б., сол арқылы мемлекет ішіндегі әлеуметтік құрылымды анық көрсетуге болады. Тиімді рөлдік ойынның критерийлері : қарапайымдылық пен қолжетімділік; рөлдік ойынға барынша барлық оқушылардың қатысуы;	2010. Аманжолов Қ. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар. – Алматы: Білім, 2002. Әбжанов Х. Түркі әлеміндегі Қазақстан: іргелі тарих және методология. – Астана: Полиграфия, 2011. Жанайдар О. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 1 том. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2006. Бимендиев А. Ш. Қазақстан тарихы мен мәдениетінің үлкен атласы. – Алматы: Abdi company, 2008. Нұрпейіс К. Тарихи тұлғалар. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2007. Древние тюрки http://www.youtube.com/watch?v=iFZ GgweAd08 Түркі жазбалары туралы: http://videolike.org/view/yt=5b5xU;B BNf3 Гумилев Л. Н. Көне түркілер. - А., 1994. Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казахстан. Летопись трех тысячеле-
	Бумын
	Шегу
	Сұлу
	Білге Күл Қадыр -хан
Интерпретация Б Рөлдік ойын ұйымдастырыңыз. Алдын-ала Бумын, Сұлу, Шегу, Білге Күл Қадырхан т.б. қағандардың атқарған рөліне байланысты карточка түрінде тірек сөздер дайындап, әр топқа таратыңыз. Топ оқушылары берілген тірек сөздерден монолог құрастырып, рөлді сомдайды, қалған топ оқушылар қай қаған екенін анықтауы тиіс. М Рөлдік ойынның соңында осы қағандардың ел басқару саясатындағы басты құндылықтардың маңыздылығын аша отырып, қазіргі кездегі құндылықтармен (Мәңгілік ел, Ұлы Дала Елі) байланыстырып, қорытындылаңыз.

6.3.1.2 – VI-IX ғасырлардағы мемлекеттерді ң даму

ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылық тарын анықтау;

6.2.3.1 – көне түркі

Ежелгі түріктердің жазуы

Зерттеу сұрағы: Білге қаған мен Күлтегіннің мемлекетті нығайтудағы саясаты бізге қандай деректерден белгілі?

Б «Түркі жазбалары» туралы бейнематериалмен жұмысты тиімді ұйымдастыру үшін оқушыларды алдын-ала сұрақтармен таныстырыңыз.

Сұрақтар:

«Руна жазулары ұғымы қандай мағына береді?
Орхон-Енисей ескерткіштерінен қандай мәліметтер алдыңыз?
Неліктен зерттеушілерді түркі жазулары қызықтырады?

- оқушының қорытындысы және рефлексиясы.

Тарихи концепт (фокус): дәлел

тий. - Алма-Ата: Рауан, 1992.

Аманжолов Қ. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар.

– Алматы: Білім, 2002 ж.

Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы.7с. Хрестоматия.

Аманжолов А. Орхон – Енисей жазбалары. – Алматы, 1995.

Түркі жазбалары туралы: http://videolike.org/view/yt=5b5xU;B BNf3

Жолдасбеков М. Көне түрік жазба ескерткіші. – А, 1986 ж.

Айдаров Г. Култегiн ескерткiшi.– Алматы, 1995.

Жолдасбаев С. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы. 7 сынып. Хрестоматия.Алматы, 2012

Нұрпейіс К. Тарихи тұлғалар. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2007.

www.nci.kzАқпараттық білім

жазуының маңызын түсіндіру

Зерттеу сұрағы:

«Орхон жазбалары» Білге қаған мен Күлтегіннің мемлекетті нығайту саясаты туралы қандай мәлімет береді?

Зерттеу және талдау

Б/Т Күлтегін жазбасы және Білге ескерткіштерінен үзінді мәтінмен жұмысты ұйымдастырыңыз. 4 топқа қағандардың мемлекетті нығайтудағы рөлін, көрші елдермен қарым – қатынасын, Түрік қағанаты құрылуының тарихи маңызын анықтауға тапсырма беріңіз. Оқушылардың мақсаты: Түрік қағанаты құрылуының тарихи маңыздылығын анықтап, Шығыс Түрік қағанатындағы саяси оқиғалармен байланысын талдау.

Т Топтарға сұрақтар жазылған карточкаларды таратыңыз.

Бірдей тапсырма алған екі топ мүшелері бір- бірімен жауаптарымен алмасып, танысады. Өзге топтан алған қосымша мәліметтермен өз жазбаларына толықтырулар енгізеді.

Бірдей тапсырмасы бар төрт топтың екеуі бірігіп, жазбаларын қорғайды.

Интерпретация

Ж «Орхон және Күлтегін жазбалары» негізінде Білге қаған мен Күлтегіннің ел басқару саясатының ерекшеліктерін ПТМС формуласы арқылы қорытындылатыңыз..

Орхон жазбаларының негізінде оқушыларға маңызды мәселелер бойынша жастық ерекшеліктерді ескере отырып ықшамдалған мәтін беріңіз

Карточка тапсырмаларын алдын ала дайындап қойыңыз. Топтарға берілетін карточкалар:

№1 топ

Түрік қағанаттарының көрші елдермен қарым-қатынасына қатысты бұл мәтінде қандай мәлімет кездестірдіңіздер?

Тан империясы мен Түрік қағанаттары келісімге келе алды ма?

Дерек бойынша Түрік қағанаттары басқа елдермен қарым- қатынаста қандай мақсаттаркөздеді?

№2 топ

Күлтегін жазбалары түрік қағанатының әскері туралы қандай мағлұмат береді?

Күлтегін мен Білге қағанның батырлығын дәлелдейтін деректер бар ма?

Күлтегін жазуы қандай әдеби жанрға жатады?

ресурстары орталығы.

7 сынып. Қазақстан тарихы. Электронды оқулығы. 2011ж.

Орхон жазбаларындағы мемлекеттілік мәселесі туралы: http://library.psu.kz/fulltext/transaction s/754_oljabaev_e.b._razvitie_kazahsta na_kak_socialnogo_gosudarstva_anali z_dostignutogo_i_perspektivi_na_bud ushee.pdf#page=39

6.3.2.3 – Атлах шайқасының тарихи маңызын талдау;

6.2.2.3 – көшпелілердің әскери өнеріндегі жетістіктерін сипаттау

Атлах шайқасы

Зерттеу сұрағы: Неліктен Атлах шайқасын

«халықтар шайқасы» деп атайды?

БЫМ Шайқас туралы бірнеше суреттер немесе бейнематериал арқылы оқушылармен ой-талқы ұйымдастырып, сабақтың тақырыбын анықтатыңыз.

Сұрақтар:

Бұл суреттерден не көріп отырсыздар?
Суреттерден қандай өзара байланыс байқауға болады?
Қандай қорытынды жасауға болады?

М Атлах шайқасының картасын көрсетіп, Атлах-Талас атауына тоқталыңыз. Оқушыларға шайқастың жер үшін, билік үшін, бір-біріне тәуелді болмау үшін болатындығы туралы түсінік қалыптастырыңыз.

Зерттеу сұрақтары:

1. Шайқастың себептері қандай?

2. Шайқасқа кімдер қатысты?

3. Атлах шайқасы қалай аяқталды?

Бұл шайқаста көшпелілердің әскери

Тарихи концепт (фокус): дәлел мен маңыздылық

Атлах шайқасы туралы суреттер

Атлах шайқасының картасы

Картаны таратпа материал түрінде немесе

Атлах шайқасы туралы бейнематериал: http://www.youtube.com/watch?v=IM Gkz8fyOcM

Атлах шайқасының картасы: http://archive0.turkystan.kz/page.php? page_id=35&id=6586 (Ә.Дәулетхан, мақала 2011жыл)

Жанайдар О. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 1 том. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2006.

А–3 форматындағы қағаз, фломастерлер.

өнері қалай көрініс тапты?

Қандай деректер бұл шайқас туралы мәлімет береді?
Атлах шайқасы әлем халықтары үшін қаншалықты маңызды болды ?

Зерттеу және талдау

Т/Ж Атлах шайқасы туралы мәтін ұсыныңыз. Жоғарыда көрсетілген сұрақтар негізінде оқушылар ізденіс жұмысын жүргізулері қажет. Бұл тапсырманың мақсаты- тақырып мазмұнын ашу.

Б Тақырыпқа қатысты материалды меңгергеннен кейін маңыздылық жайлы түсінік қалыптастырыңыз. Атлах шайқасының салдарларының қайсысы маңызды болды? Оқушыларды маңыздылық идеяларымен таныстырыңыз, бүкіл сыныппен келесі сұрақтар төңірегінде талқылау жүргізіңіз. Мысалы, өмірде болған белгілі оқиғалар неге сіз үшін маңызды? Туған күн? Жақындардың өлімі немесе тууы? Жақсы көретін үй жануарының өлімі? және т.б.

Т/Ж Атлах шайқасы себептерінің маңыздылығын талқылауды сұраңыз.

Интерпретация

Атлах шайқасының маңыздылығы жайлы дерек ұсыныңыз (В. Бартольд зерттеулері бойынша)

Тарихи маңыздылықтың критерийлерін көрсете отырып 5R маңыздылық кестесін толтыруды ұсыныңыз.

Т/Ж Оқушылар берілген карточкаларды мұқият оқып, талқылап, А–3 форматтағы қағазға түсірілген кесте бағаналарына (5R критерийлері)сай орналастырылуын бақылаңыз.

Т/Б Әр топтың бір немесе екі мүшесіне

контурлық карта арқылы да беруге болады.

Бартольд зерттеулерінің мәтінін жазу тілі оқушыларға түсінікті болатындай етіп түрлендіріңіз.

Мысалы, Бартольдтың цитатасы – «Атлах шайқасы екі өркениеттің (қытайлықтар мен мұсылмандар) қайсысы Түркістанда билік етеді деген маңызды сұраққа жауап берді».

Егер карточка критерийлердің бірнешеуіне сай келетін болса немесе мүлдем қатысы болмаса, оқушылар топ ішінде талқылап, бұл карточкаларды жеке қоюы керек.

Топтар арасында сұрақ қоюды ұйымдастыруға болады. Мысалы, неліктен сіз бұл карточканы таңдадыңыз? Қалай бұны дәлелдей аласыз? Атлах шайқасының қандай маңыздылығы болды? т.б.

5 R маңыздылық кестесі:

Атлах шайқасы маңыздылығының әртүрлі себептері жазылған карточкалар:

Атлах шайқасы туралы қытай тарихшылары оқиғаның қалай болғанын жазып алды.

Қазіргі кездегі түркі тілдес халықтар (мысалы қазақтар) Атлах шайқасын ұлы жеңістерінің бірі деп санайды.

Тан империясы 751 ж. Атлах шайқасынан кейін ұзақ уақыт шабуылдарын жалғастырды.

Атлах шайқасына қарамастан арабтар мен қытайлықтар бір – бірімен

Есте қалатыны

-Бұл оқиғаны есте сақтайды ма?

-Кім?

-Қайда?

Нәтижеліл

ігі

-Бұл оқиға қандай нәтижеге

алып келді?

Айрықша мәнділігі

-Бұл оқиға нақты сол уақытта қалай көрініс тапты?

-Бұл оқиғаны маңызды немесе

бірегей деп санады ма?

өздерінің таңдауларын қорытындылауға мүмкіндік беріңіз, ал басқа топтардың оқушылары мұқият тыңдау қажет.

М Атлах шайқасын «халықтар шайқасы» деп атауға бола ма? сұрағы арқылы сабақты қорытындылаңыз.(кем дегенде 3 дәлел)

Жаңғырығ ы

-Біздің мәдениетте бұл оқиға көрініс табады ма?

-Қазіргі қоғамның қалыптасуына бұл оқиға өзінің әсерін тигізді ме?

-Адамдар бұл оқиғадан сабақ

алды ма?

қарым – қатынасты жалғастырды.

Атлах шайқасында түркі әскері арабтарды қолдады.

Атлах шайқасы Орта Азияға ислам дінін таратуға бірден – бір жолы болды (Қазақстанды қоса алғанда).Түркі халықтардың көбісі ислам дінін соңына дейін қабылдаған жоқ, өйткені арабтар Атлах шайқасында жеңіске жеткен еді.

Соңында Қытай Орта Азияны жаулап алуды тоқтатты.

Араб күші Атлах шайқасында қытайлықтардың қағаз жасаушыларын тұтқынға алып, бүкіл араб әлеміне тарата бастады.

Орта Азия халықтары Атлах шайқасынан бұрын қағазды пайдаланып келген еді.

Атлах шайқасы Орта Азия халықтарына түркі әскерінің күштілігін, шеберлігін көрсетуге ықпал етті.

Араб жазбалары Атлах шайқасына көп көңіл бөлмей жазды, өйткені сол сәтте бұл оқиғадан гөрі өзге маңыздырақ оқиғалар болған еді.

Араб тарихшылары Атлах шайқасы жайлы кейін жаза бастады,

нақтырақ айтсақ, күштері, биліктері әлсіреген сәтте.

Айқындай тын\

басқа да қырларды түсінуге жол ашатынды

ғы

-Бұл оқиға сол уақыттағы адамдардың ой-пікірі мен әрекеттері туралы қандай ақпарат бере алады?

6.3.1.2 – VI-IX ғасырлардағы мемлекеттерді ң даму

ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылық тарын анықтау

Оғыз мемлекеті

Зерттеу сұрағы: Қазақстанның орта ғасырлар тарихында Оғыз мемлекетінің алатын орны қандай?

БЫМ «Оғызнама» жырынан үзінді: «Итиль өзені деген бір өзен бар еді жағасында

Қаратау маңында ұрыс болды. ...жойқын соғыс болды...Итиль өзенінің суы қып-қызыл болды» деген жолдарды интерактивті тақтаға шығарып қойыңыз. Оқушыларды бұл қандай шайқас және бұған кім қатысуы мүмкін екенін сұраңыз.

Оқушылардың пікірлерін тыңдағаннан кейін дұрыс жауабын айтыңыз: 965 жылы оғыз жабғуы Киев князі Святославпен Хазарларға қарсы әскери одақ құрды, нәтижесінде Хазар қағанаты талқандалды.

Оқушылар бүгінгі сабақ тақырыбы оғыздармен байланысты болатынын түсінуі тиіс.

Зерттеу сұрақтары:

Оғыздар деген кімдер?
Олар Қазақстанның қай аймақтарын мекендеді?
Қандай елдермен қарым-қатынаста болды?
Шаруашылықтың қандай түрлерімен айналысты?

Зерттеу және талдау

Б/Т Оғыздар туралы бейнематериалды немесе мәтінді ұсыныңыз. Оқушылар жоғарыда көрсетілген сұрақтар негізінде топтық ізденіс жұмысын жүргізеді..

І топ: оғыздар мемлекетінің құрылуын, қоғамдық құрылысын зерттейді;

ІІ топ: оғыздардың саяси жағдайын талдайды;

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Оқушыларды «Оғызнама» жырынан үзінділерді келтіру арқылы қызықтырыңыз.

http://www.nlrk.kz (Қазақстан

республикасының ұлттық кітапханасы)

http://www.vostlit.info (Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и запада)

Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-ІІт. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж

СББР. №140 Оғыздар туралы бейнематериал: http://e- history.kz/kz/scorm/page-3

СББР. Оғыздар туралы мәтін: http://e-history.kz/kz/scorm/course/194

«Оғыз қаған» жыры http://kitap.kz/audiobook/5188- ohyz_qahan/5188-ohyz_qahan

Күндердің бір күні Ай қағанның көзі жарық етіп ашылып, ер бала туады. Осы ұл анасының көкірегінің уызын татып көріп, одан кейін ембейді. Ол әр түрлі дәм – тағам жеп, қырық күнде жүріп, тез арада ерекше тұлғалы жігіт болып өседі. Сол жерде ормандағы бір әйдік мүйізтұмсық әрдайым жылқыны, адамды жеп халықты қатты қайғыға

ІІІтоп: шаруашылықтың қандай түрлерінің дамуын анықтайды.

Т Оқушылар оғыздар жайлы қажетті ақпаратты алған соң, олардың Еуразиядағы беделін анықтауға тапсырма беріңіз. Сынып екі топқа бөлініп оғыздардың сыртқы саясатындағы екі мақсатының нәтижесін қарастырады. Әр топ өз қорытындыларын айтады.

мақсат: Қара теңіз, Дон өзенінің бойындағы жақсы жайылымды қолға қарату (ал оған Хазар қағанаты бөгет жасады).
мақсат: Маңғыстау мен Үстірт, Еділ бойынан өтіп, Еуропаны Азиямен байланыстыратын аса маңызды сауда жолдарын иемдену.

Б Оқушыларға «Оғыз қаған» жыры туралы аудиоматериал тыңдатып, Оғыздар туралы қандай тың ақпарат алғандықтары туралы сыныптық талқылау жүргізіңіз.

Т/Ж Топтарға «Оғызнама» жырынан үзінділерді бейімдеп беріңіз. «Оғызнама» 40-тан астам хикаядан тұрады. Солардың ішінен оғыздардың өмірі жайлы қызықты ақпарат беретін бірнеше хикаяларды таңдап алыңыз. Оқушылар бұл хикаяларды талдау арқылы оғыздардың өмірлері туралы ақпарат жинайды.

Т/Ж Оқушыларға деректі түсіну тапсырмасын ұсыныңыз;

Деректі түсіну:

Деректе қандай кілт сөздер бар және олар қандай мағынаны білдіреді?
Автор қандай ой-пікірді білдіргісі келеді? Деректегі ақпаратты жинақтап, тұжырымдаңыз.
Деректегі ақпараттың құндылығы

Оғызнама» жырынан үзінді::

Ей, ұлдарым менің

Мен басымнан көп нәрсе өткіздім. Талай-талай шайқасты көрдім, Садақ тартып, оқ аттым, Дұшпандарымды жылаттым, Достарымды күлдірттім.

Көк Тәңірі алдындағы парызымды өтедім. Ел – жұртымды сендерге табыс етем.

ұшыратады екен. Ер жүрек Оғыз қаған ақырында оны өлтіреді. Әлгі мүйізтұмсықтың етін жеген сұңқардың да көзін жояды.

Тағы бірде Оғыз қаған тәңірге жалбарынады. Содан айналаны қараңғылық басқанда көктен бір жойқын жарық түседі. Оғыз қаған арнайы барып қараса – басында оттай жарқыраған меңі бар аса сұлу қызды көреді. Оғыз қаған соған үйленеді. Ол үш ер бала туады. Олардың біріншісіне Күн, екіншісіне Ай, үшіншісіне Жұлдыз деп ат қояды.

Бірде Оғыз қаған аңға шыққанда айналадағы көл ортасындағы үлкен ағаш қауашағында жалғыз отырған бір сұлу қызды көреді. Оған ғашық болады. Екеуі қосылып, үш ер бала көреді.

Бұлардың біріншісіне Көк, екіншісіне Тау, үшіншісіне Теңіз деп есім береді. Солардың құрметіне Оғыз қаған үлкен той жасап, ел – жұртқа жарлық беріп

«Міне, мен сендерге қаған болдым, жақ пен міне қалқан алыңдар, біздің таңбамыз береке болсын, ұранымыз көк бөрі болсын. Темір сүңгілеріміз орман болсын» дейді. Сосын тағы да «Күн туымыз болсын, Көк шатырымыз болсын» дейді де Оғыз қаған төрт жаққа жарлық жазып, елшілер арқылы таратады. Онда ол өзін дүние жүзінің

неде?

4. Қандай мәселеге қатысты жазылды? Ж «Оғызнаманың» басты идеясы - бүкіл түркі елін бірлікке шақыру, достық пен адамгершілікке үндеу, сыртқы жауға қарсы

күресу болып табылады деген қорытынды жасауға оқушыларды жетелеңіз:

Оғызнама – түркі халықтарының ежелгі шежіресін генеалогиялық аңыздар негізінде баяндайтын эпостық дастан екенін түсіндіріңіз.

Дастанның негізгі кейіпкерлері: Оғыз, оның анасы - Айқаған, Оғыздың ақылшысы - Ұлық Түрік, Оғыздың балалары - Күн, Ай, Жұлдыз, Көк, Тау, Теңіз.

«Оғызнама» жырында кездесетін ұғымдарды таныстырыңыз.

төрт бөлігінің қағаны болатынын, осы талабын қабылдағанмен сыйласып, тату

– тәтті тұратынын, ал бұл тілегіне қарсылық білдіргендерге соғыс ашып талқандайтынын білдіреді.

6.4.2.1 – Ұлы Жібек жолының қала мәдениетінің дамуына әсерін анықтау;

6.4.1.1 – көшпелілер мен отырықшылар арасындағы өзара экономикалық байланыстары

Қимақ қағанаты

Зерттеу сұрағы: Қимақтарда қалалық мәдениетінің дамуын қандай деректер дәлелдейді?

Б Миға шабуыл әдісін қолданып, оқушылардың

«қала», «қала мәдениеті» тақырыптары аясында ойларын анықтаңыз.

Оқушылар қала, қала мәдениетіне қатысты сөздерді тақтаға таңдап жазады. Бір-бірінің жазғандарын оқып, түсіндіреді.

Қала мәдениетінің дамуына қандай факторлар әсер етуі мүмкін? Белгілі бір жерде қала қалай

пайда болады? Оқушыларды ойландырыңыз.

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Оқушылардың пікірлерін тыңдағаннан кейін, қаланың пайда болуына қандай факторлар себепші болатынын түсіндіріңіз (мысалы, қолайлы табиғат жағдайлары, сауда жолдарының жақындығы және т.б.)

СББР №140

http://e-history.kz/kz/scorm/page-3

Гардизи қимақтар туралы:

«...Бұдан әрі Ертіс өзені жатыр. Ол жерден қимақ елі басталады. Өзеннің екі жағалауыңда да жайылып жүрген жылқы үйірлері, олар кейде мыңнан екі мыңға дейін жетеді. Бұл жылқыларды ұстау қиын. Кейде арқанмен ұстап, үстіне мініп, бас білдіреді. Сонда, ғана қолға үйренеді. Ертіс үлкен өзен, бір жағында тұрған адам, арғы жағадағы адамды тани алмайды...Өзеннің суы қап-қара.

н анықтау

Зерттеу және талдау

Т Әр топқа бірдей деректермен жұмыс жасауға тапсырма беріңіз.

А-дерек: Әл-Идриси: «Қимақ астанасы - Имекия темір қақпалы қорғандармен берік қоршалған, ішінде базарлары, ғибадатханалары бар ірі қала».

В-дерек: Тамим Ібірі Баһр: «Қимақтарда қала мәдениеті мен сауда-саттық істері өрістеді, қимақ қағанының ордасының жанында тұратын қала және оның атырабында егін егетін отырықшы мекендері бар».

С-дерек: Әбу Даулап: «Қимақтарда жазу мәдениеті болды, оларда өздері жазу жазатын қамыс өседі».

D-дерек: Гардизи: «шаруалар өз мырзаларының малын бақты, ...қысқа арнап қимақтар әрқайсысы өздерінің шама-шарқына қарай қой, жылқы немесе сиыр етін сүрлеп алады».

Топтардың міндеті: берілген деректерден барынша ақпарат алып, оны талдау, қорытындылар шығару.

Зерттеу сұрақтары:

І топ: берілген деректерді кім, қашан, неге, кімге арнап жазғандығын анықтайды. Сонымен қатар оқушылар деректерде кездесетін жер-су аттарын жасыл түсті хайлайтермен (мәтінді түрлі түстермен белгілеуші) белгілеулері тиіс. Топтағы кейбір оқушылар оларды картадан тауып, белгілеулері мүмкін.

ІІ топ: қимақтардың шаруашылығы, тұрмысы мен қолөнері сипатталатын ақпаратты сары түсті хайлайтермен белгілейді.

ІІІ топ: рухани мәдениет сипатталатын ақпаратты күнгірт түсті хайлайтермен белгілейді. Сонымен қатар деректердегі

Оқыту ресурстарындағы мәліметті де қолданыңыз.

Бұл ұсынылған деректер мысал ретінде берілген. Мұғалім қосымша деректерді қолдана алады.

Деректі түсіну әдісін де қолдануға болады:

1. Деректе қандай кілт сөздер бар және олар қандай мағынаны білдіреді?

Автор қандай ой-пікірді білдіргісі келеді? Деректегі ақпаратты жинақтап, тұжырымдаңыз.
Автор өзінің жазғанына қандай дәлелдер мен дәйектер келтіреді?
1. Дәйектің негізінде қандай жорамалдар жасауға болады?
2. Деректегі ақпараттың құндылығы неде?

3. Қандай мәселеге қатысты жазылды?

Қарастырған деректер бойынша қорытынды: олардың әлем өркениеттері

Ертістен өтсең қимақтардың шатырларына барасың... Барлығында да табын-табын сиыр, қора-қора қой бар. Түйелері болмайды. Егер саудагер түйе алып келе қалса, ол түйе бір жылдан артық тұра алмайды. Себебі шөптің тұзы жоқ. Егер біреу тұз алып келетін болса, ол үшін бұлғының терісін алады. Жазда бұлар бие сүтін ішеді, оны "қымыз" деп атайды. Қысқа қойдың, жылқының, сиырдың етін кептіріп сақтап, сүр етіп жейді. Бұл елге қар көп жауады, тіпті кейде найза бойына жетеді. Қыста жылқыларын алыстағы жер асты суы сақталатын жерге айдап барады. Ол Оқ-таг деп аталады... Ағаштан жасалған астауға су сақтайды. Қар қалың жауғанда осы суды ішеді, өйткені қалың қар жылқының суатқа түсуіне жол бермейді. Қимақтар бұлғын мен мумарды аулайды».

Қимақ қағанаты:

http://www.quickiwiki.com/kk/

Семей-ежелгі қимақ астанасы: http://old.abai.kz/nod

Имақия астанасы туралы мәлімет http://www.bergal.kz/blogs/vostochnyi

-kazahstan/tarihy-tere-semei-ima- astansy-to-yz-zhol-toraby-semei-el-

tarihynda.html

түсініксіз ақпаратты/сөздерді қызыл түспен белгілейді.

Топтар өздерінің анықтаған ақпараттарын басқа топтармен бөліседі. Сұрақ-жауаппен алмасады. Енді әр топты өздерінің анықтап, белгілеген ақпараттары бойынша 2 қорытынды шығаруларын сұраңыз. Топтар өздерінің қорытындыларын негіздеуі қажет.

Интерпретация

Ж «А, В, С, D» деректерін негізге ала отырып, өзіндік интерпретация арқылы оқиға желісі бар мазмұндама жаздыртыңыз

жетістіктерінен тысқары қалмағандығын көрсетеді. Керісінше, оған қосқан қомақты үлестерін байқаймыз. Ол қала мәдениетінің өркендеуі, отырықшы–егіншіліктің, сауда мен қолөнердің дамуы, наным–сенім, дін, жазу, тіл,т.б.

Гумилев Л. Көне түріктер. А.,1994. Әбілғазы Б.Түрік шежіресі. 1992 Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. М.,1995.

Махаева А. Көне түріктердің руханимәдениеті.А., 2002.

6.2.2.3 –

көшпелілердің әскери өнеріндегі жетістіктерін сипаттау;

6.4.1.2 –

көшпелілердің шаруашылық өмірінің ерекшеліктерін анықтау;

6.2.1.1 –

түркілердің дүниетанымды қ ерекшеліктерін түсіндіру

Түріктер туралы тарихи деректер

Зерттеу сұрағы: Қытай және араб деректері түркілер туралы қандай ақпарат береді?

БЫМ

Оқушыларды тақырыпқа қызықтыру үшін көшпелі шаруашылыққа байланысты әртүрлі заттарды немесе суреттерін көрсетіп, жетелеуші сұрақтар арқылы тақырыпты анықтатыңыз.

Неліктен бұл заттардың жиынтығы берілген? Осы заттардың берілу себептері туралы ойланыңыздар. Бұдан қандай тақырып шығуы мүмкін деп ойлайсыздар?

Жаңа тақырыппен және оқу мақсаттарымен таныстырыңыз.

Зерттеу сұрақтары:

Қытай және араб деректері түркілер туралы қандай ақпарат береді?
Түркі халықтарының өмір салты көшпелі қоғамды сипаттай ала ма?
Көшпелі қоғамның негізгі белгілерін

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Проблемалық сұрақ пен заттар жиынтығын көру арқылы оқушылар бұл заттардың орта ғасырлардағы халықтардың тұрмыс салтының көшпелілік өмір салтымен байланысын табуы тиіс.

Суреттер немесе заттар:

Киіз үй, төрт түлік мал, арба, киім- кешек, мал шаруашылығының өнімдері, тері, қамшы, еңбек құралдары, әскери қару-жарақтар және т.б.

Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-ІІт. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж.

Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. (Научное издание) - Т.1. - ТОО «Жалын баспасы», 1998.

Байпаков К. М.Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VI— начало XIII в.).—Алма-Ата, Наука КазССР, 1986.

түркі халықтарының қолөнері, шаруашылығы және әскери өнері арқылы қалай анықтаймыз?

Зерттеу және талдау

Т Топтарға түрлі мәселелерді зерттеуге тапсырма беріңіз.

топ: әскери өнер

2- топ : шаруашылық 3-топ: қолөнер

Зерттеу барысында келесі сұрақтарды қарастыруды ұйымдастырыңыз:

көшпелілердің әскери өнерінің ерекшеліктері қандай?
көшпелі халықтың өмір сүру салтының артықшылығы неде?
қолөнердегі жетістіктер негізінде қандай тұжырымға келуге болады? Бүгінгі күнде оның қандай ұлттық құндылығы бар?

Зерттеу тақырыптарына байланысты қытай және араб деректерінен үзінділерді және тақырыпқа қатысты мәтінді ұсыныңыз. Әр топ дерекпен немесе мәтінмен жұмыс жасап, жоғарыда қойылған сұрақтарға жауап бере алуы тиіс.

Интерпретация

Т Әр топ өзінің зерттеулерін қорғайды. Оқушылар өздерінің жұмыстарын ұтымды түрде көрсете алуы тиіс.

Ж Ғұн және түркі тайпаларының әскери өнеріндегі ерекшеліктерді анықтауға тапсырма беріңіз. Бұл ерекшеліктер көшпелі қоғамды қалай сипаттайды? деген сұрақ қойып, кем дегенде 3 мысал келтіредуді сұраңыз. Б Оқушыларға көшпелі қоғам өмірінен бүгінгі күнге дейін жеткен жетістіктері туралы сұрақ қойыңыз.

Деректі түсіну:

Деректе қандай кілт сөздер бар және олар қандай мағынаны білдіреді?
Автор қандай ой-пікірді білдіргісі келеді? Деректегі ақпаратты жинақтап, тұжырымдаңыз.
Автор өзінің жазғанына қандай дәлелдер мен дәйектер келтіреді?
Деректегі ақпараттың құндылығы неде?
Қандай мәселеге қатысты жазылды?

Ұсынылатын деректер қызықты, нақты, түсінікті тілде, мысалдар келтіре отырып құрастырылуы керек.

Шаруашылық тақырыбына қатысты мәтінді құрастырғанда мал шаруашылығы түрлеріне, көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы өзара экономикалық байланыстарға үңілу қажет.

Оқушылардың шығармашылық жұмыстарды өздері таңдап алуына жағдай жасау арқылы пәнге қызығушылығын арттыруды, дағдыларын жетілдіруді жүзеге асыруға болады. Бірақ уақыт регламентін сақтауын қадағалаңыз.

Кең түрдегі зерттеу жұмысын жүргізу

Байпаков К.М.., Ерзакович Л. Б.Древние города Казахстана.— Алма-Ата, Наука КазССР, 1971.

Түркілердің әскери өнері туралы: http://www.youtube.com/watch?v=H8 OLg9sZyas

Түркілер — әскери өнердің хас шебері: http://www.kazakhstanzaman.kz/3698/ t-rkiler-lem-rkenietinde

http://old.abai.kz/node/5432

Жанайдар О. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 1 том. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2006.

Салғараұлы Қойшығара. Түрік әлемі: тарихты қайта пайымдау. – Астана: Елорда, 2000.

Қытай және араб деректерінен келтірілетін үзінділердің үлгісі:

Абу Дулаф аль-Хазраджи, Х ғасыр Оғыз тайпасы туралы. «Қаласы тастан, ағаштан салынған. Патшалары халыққа салық салып, алым жинайды. Үндістан және Син мемлекеттерімен сауда жүргізеді. Бидайды асқа қолданады, олардың

Шаруашылықта... Қолөнерде...

Тұрмыста...

М Қазіргі заманғы ірі қала тұрғындары көшпелілерден нені үйрене алады? ой түйіндей отырып, сабақты қорытындылаңыз.

арқылы барлық сыныптың белсенділігін арттыруға мүмкіндік бар.

Оқушылар қоршаған ортаға деген қайырымдылық, табиғатпен үндестікте өмір сүруге, туған жерге құрмет, жерді бағалауға үйренуге болады деп қорытындыға келуі тиіс.

Сабақтан тыс уақытта оқушыларға тарихи – өлкетану мұражайында экскурсия ұйымдастыруға болады.

елінде көкеністер жоқ. Теріден және кендірден киім киеді, бірақ жүннен емес»

Қарлұқтар тайпасы туралы.

«Қарлұқтар асбұршақ, чечевицаны жейді. Киімдері жүннен жасалған. Ғибадатханалары бар, оның қабырғаларында патшаларының суреттері салынған.

Ғибадатханалары жанбайтын ағаштан салынған».

Жікіл тайпасы туралы. «Олар арпа, сарыбұршақ, еттен тек қана қой етін жейді. Түйені соймайды, сиырды мүлдем өсірмейді. Онда маңдайында мүйізі бар сиыр текті жануарларды кездестіруге болады». Кимек тайпасы туралы. «Үйлерін теріден жасайды. Сарыбұршақ, қой және ешкі етін жейді. Жүзім өсіреді, оның бір жағы – ақ, екінші жағы – қара болып келеді. Магнит таспен жауын шақырады, қар жаудырады. Жазу жазатын ерекше қаламдары бар».

Ибн Хаукал, Х ғасыр

«Түркістан аймағындағы қойлар мен ешкілер басқа ешбір жерде кездеспейді. Онда бір қой жылына алты-жеті қозы береді. Қойларының терілері өте құнды. Бір терінің бағасы төрт динардан екі динарға дейін сатылады. Терінің тазалығы, түсі, әдемілігіне қарай бағасы шарықтай түседі».

«Түркістан аймағындағы ең

танымал қала – Испиджаб болып табылады. Қала тегіс жерде орналасқан. Ол медина, цитадель, рабадтан тұрады. Цитадель қираған».

«Қаланың ғимараттары саздан салынған. Халық медина мен рабадта тұрады. Ішкі медина мен рабад дуалмен қоршалған. Рабадта бақтар мен су арналары бар».

«Базарлар мединада орналасқан. Басқару үйі, түрме, мұнаралы мешіт ішкі мединада орналасқан. Бұл өте бай және кең қала болып

табылады».

6.3.2.1– тарихи оқиғалардың өзара байланысын табу арқылы

түркі тілдес тайпалардың миграциясын түсіндіру;

6.1.1.1 – түркі тілдес тайпаларды атап, олардың картада территориялық орналасуын көрсету

Түркі әлемі қалыптасуының басталуы

Зерттеу сұрағы: Түрік тілдес халықтардың миграциясы Еуразия тарихына қаншалықты әсерін тигізді?

Б «Миграция» ұғымын ашатын суреттер топтамасын көрсетіп, оқушылардың ой-пікірін тыңдаңыз.

Суреттен не көріп тұрсыздар?
Бұл қандай процесс болуы мүмкін?
Бұл процестің Қазақстан тарихымен қандай байланысы болуы мүмкін?
Бүгінгі сабақ қандай тақырып төңірегінде өрбімек?

Ж Оқушыларға «миграция» ұғымын сипаттайтын 4 түрлі анықтама таратыңыз және төмендегі тапсырмаларды беріңіз:

Қай анықтама «миграция» ұғымын толық сипаттап, мазмұнын ашады?
Анықтамалардың бірін таңдап алып

Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық

«Миграция» ұғымын ашатын суреттер:

Бұл тапсырманың басты мақсаты – оқушылардың бойында халықтардың

Форум Евразийского исторического сервера: forum-eurasica.ru

С.Жолдасбаев. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы. 7-сынып. Хрестоматия.

http://e-history. kz/kz/ books/ education/ read/268#scontent.

Миграция туралы анықтамалар: 1.Миграция - [лат. migratio - көші- қон, қоныс аудару] - адамдардың (мигранттардың) қандай да бір аумақтардың шекарасынан өтіп, ұзақ уақытқа немесе біржолата қоныс тебу процесі. (Википедия) 2.Миграция-халықтардың үлкен немесе кіші масштабта орын ауыстыруы. Ол бейбіт немесе агрессиялық “адамның мекен-

ПТМС формула негізінде дәлелдеңіз.

М Миграцияның ерікті әрі мәжбүрлі болатынын және себептерін түсіндіріңіз.

Зерттеу

Т Оқушыларды төрт топқа бөлу. Топтарға миграцияның саяси, экономикалық, әлеуметтік әскери, демографиялық, мәдени, діни және этникалық себептері жазылған мәтін таратыңыз. Бірақ мәтінде миграция түрлері туралы ақпарат жасырын берілуі керек. Оқушылардың мақсаты

- миграция түрін ажыратып, дәйектер келтіре отырып түсіндіру.

Т Төрт топқа зерттеуге белгілі бір тайпаны таңдатыңыз және мәтін таратыңыз. Мәтіндегі деректі қолдана отырып, әр топ өз тайпасының көші-қон бағыттарын стикер қолдана отырып картада белгілейді.

І топ - ғұн тайпаларының миграциясы;

ІІ топ - түркі тайпаларының миграциясы; ІІІ топ - оғыз-қимақ;

IV топ - қыпшақ тайпалары.

Талдау және талқылау

Б Оқушыларға түркі тайпаларының миграциясының қандай себептері болуы мүмкін? сұрағын қойып, болжам жауаптарын тыңдаңыз.

Т «Сәйкестік аймағы» (Зона Релевантности) әдісін қолданыңыз.

Оқушыларға алдын-ала дайындалған миграция себептері жазылған карточкаларды таратыңыз. Мысалы, географиялық, әлеуметтік, саяси, табиғи, экономикалық, кездейсоқ.

Әр топ өзара талқылағаннан кейін, себептердің маңыздылық деңгейіне сай карточкаларды

«Сәйкестік аймағында» орналастырып, . өздерінің таңдауларын дәлелдейді.

неліктен бір жерден басқа жерге көшкені туралы түсінік қалыптастыру.

жайының тұрақты немесе уақытша өзгеруі”сипатқа ие болуы мүмкін (

J. Chapman and Hamerow, 1997)

Ұлы қоныс аудару-этностардың өмір сүруге неғұрлым қолайлы жерлерді іздеп, қолайсыз аймақтардан кетуі. (Л.Гумилев)
Миграция- адамның мекен- жайының тұрақты немесе уақытша өзгеруі (Е.Равенштейн)

CББР №114. Халықтардың ұлы қоныс аударуы:

http://e-history.kz/kz/scorm/course/190

Великое переселение народов: https://www.youtube.com/watch?v=Z1 4GCZP7Bac&index=6&list=PLD5g3x BjBZK_bS1c3pqPnce25cIa0gpbn

Әрбір тайпаға арнап түрлі түсті стикер қолдану қажет.

Оқушылар картаға тайпалардың көші-қон бағыттарын сызу барысында ірі өзендер мен тауларды көрсету қажет.

«Сәйкестік аймағын» қорғауда оқушылардың дәйекті дәлелдер негіздемесін бағалауға мүмкіндік бар.

Түркілер әлемі: https://www.youtube.com/watch?v=B7 9zCp-vUkk

http://7lostworlds.ru/blog/4338636290 1/Velikoe-pereselenie-narodov- (Tyurki)

Себептер шынайы және ойдан шығарылған да болуы мүмкін.

«Сәйкестік аймағы» әдісінің үлгісі:

Великое переселение народов: http://www.litlib.net/book/read.php?id

=25374&page=2

«Орта ғасырлардағы дүниежүзі» картасы. http://www.istorik.ru/maps/#middle

Ежелгі және дамыған орта ғасырдағы мемлекеттер туралы

Интерпретация

Берілген тапсырманы бағалау үшін оқушыларға тапсырманы қорытындылай отырып, тақырыпқа сай жазба жұмысын беруге болады («Түркі тайпаларының миграциясының қандай себептері болуы мүмкін?» тақырыбына шағын эссе жазу). Б Сыныпқа «Түркілер: кеше және бүгін» атты бейнематериалды көрсетіңіз және «Түркі тілдес халықтардың миграциясы Еуразия кеңістігіндегі тарихи оқиғаларға қаншалықты әсерін тигізді?» деген сұраққа кем дегенде 3 жауап жазғызыңыз. Оқушылардың жауабын толықтыра отырып, қорытындылаңыз.

мәтін:

http://e-history.kz/kz/contents/list/87

Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы:

http://www.tarih- begalinka.kz/kk/history/medieval/maps

А-3 форматты қағаздар, карточкалар, стикер, контурлы карталар.

Ғұндар және Халықтардың ұлы қоныс аударуы: http://kazorta.org/ndar-n-tajpalary/

Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-IIт. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж.

«Түркілердің: кеше және бүгін» атты бейнематериалдар: http://www.youtube.com/watch?v=nM rP2hu9zh0 http://www.youtube.com/watch?v=iFZ GgweAd08

http://www.nlrk.kz (Қазақстан

республикасының ұлттық кітапханасы).

http://www.vostlit.info (Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и запада)

Гумилев Л. Н. Көне түркілер. - А., 1994 ж.

Хазанов А.М. Кочевники и внешний мир /Изд. 3-е, доп. – Алматы, 2000.

Прошлое Казахстана в источниках и материалах /Под ред. проф. Асфен- диарова С.Д. и проф. Кунте П.А. – 2-е изд. – Алматы, 1997. Сб.1 (V в до н.э. – XVIII в.н.э.)

Прошлое Казахстана в письменных источниках. V в. до н.э. –XV в.н.э. (Извлечения из источников) /Сост. Б.Ирмуханов. – Алматы: «Өлке». – 1997

Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казахстан. Летопись трех тысячеле- тий. - Алма-Ата: Рауан, 1992.

Гаркавец А. Н. Ежелгі дүниедегі және византиялық дереккөздеріндегі Ұлы Дала тарихы. 4 томдық. – Астана: Фолиант, 2009.

Бимендиев А. Ш. Қазақстан тарихы мен мәдениетінің үлкен атласы. – Алматы: Abdi company, 2008.

Салғараұлы Қойшығара. Ұлы қағанат. – Астана: Фолиант, 2008.

Жайнаков Е. Ұлы дала мемлекеттері. – Алматы: Аруна, 2010.

Аманжолов Қ. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар.

– Алматы: Білім, 2002

Қазақстан тарихы. 6 сынып. Негізгі мектеп
6.2A Х – XІІІ ғғ. басындағы Қазақстан
Ұсынылатын сағат саны: 14 сағат
Осыған дейін меңгерілген білім
Оқушылар Қазақстан территориясындағы орта ғасырлық мемлекеттердің пайда болуы мен құлдырау себептерін, олардың рухани және материалдық мәдениеті, шаруашылығы туралы біледі. Түрік, Батыс және Шығыс Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ т.б. қағанаттардың қоғамдық құрылысы, әлеуметтік құрамы, шаруашылығын салыстырып, ортақ белгілері мен ерекшеліктерін ажырата алады.
Контекст
Берілген бөлім оқушылардың бұрынғы білімдеріне сүйеніп, Қазақстан территориясындағы Х – XІІІ ғғ. өмір сүрген орта ғасырлық мемлекеттердің қоғамдық құрылысын сипаттау, салыстырып, талдау жасай алуына; ислам дінінің мемлекеттік дінге айналып, ықпалының күшейе бастауының салдарларын білуге; Ұлы Жібек жолының Қазақстан жерінде қалалардың көбейіп, сауданың дамуына түрткі болғандығын түсінуіне қолайлы жағдай жасайды. Қазақ халқының құрамына кірген түркі тілдес рулар мен тайпалардың миграциясы, әлеуметтік құрылымындағы өзгерістердің себеп-салдар байланыстарының маңызын анықтау дағдыларын дамытады.
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсаттардың үлгісі берілген.
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
6.3.1.3 – X ғ. – XIII ғ. басындағы мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау; 6.3.1.7 – ортағасырлық мемлекеттердің ыдырауының негізгі және жанама себептерін анықтау	Рөлдік ойын «Мен ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялаймын, себебі » (айтылым дағдысы) «Дешті Қыпшақ жері – менің атамекенім» тақырыбында эссе жазады (жазылым дағдысы) Қыпшақтарға қатысты бейнематериал бойынша өзара пікір алмасады (тыңдалым, айтылым дағдылары) Ұлы Жібек жолы халықаралық қатынастарда экономикалық (сауда байланыстары) қатынастарды күшейтті ме, әлде саяси (дипломатиялық қатынастар, әскери шарттар) байланыстарды	Халық консолидация этносаяси бірлестік ұлт орда әлеумет әлеуметтік топ мүліктік теңсіздік жер иелену түрлері хандық ғұлама тарихи шығарма	Ең басты өзгерістер/жетістіктер … Бұл оқиға маңызды болды, өйткені… Қыпшақ конфедерациясы тайпалық құрамына.... Келесі себептер/факторлар әлеуметтік/ экономикалық/ саяси/мәдени болып табылады. Келесі себептер/ факторлар қысқа мерзімді/ орта мерзімді/ ұзақ мерзімді болып келеді. Бірқатар факторлар келесі факторларға әсер етті, мысалы... VI – IX ғғ. қарағанда маңыздырақ болды, өйткені… Бұл оқиға /өзгеріс маңызды болды / айтарлықтай, өйткені… Біздің анықтағанымыз...

		күштірек нығайтты ма? пікірталас (айтылым дағдысы)		Қорытындысында...
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу
Берілген бөлім оқушыларды Моңғол шапқыншылығының қарсаңында Қазақстан территориясында бір орталыққа бағынған мемлекеттердің құрылуымен, осы кезеңдегі этникалық өзгерістерге арналады. Қарахан мемлекетіндегі қоғамдық өзгерістердің ислам дінінің ықпалымен болғандығын; Қыпшақ мемлекеті әскери жетістіктері арқылы күшейгендігін көрсетеді. Қазақстан жерінде қала мәдениетінің, сәулет өнерінің, ғылым және сауданың дамуына себеп болған Ұлы Жібек жолының маңызын «көрме өткізу» арқылы ашады.
Оқу мақсаттары	Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері		Мұғалімге арналған ескертпелер		Оқыту ресурстары
6.3.1.3 – X ғ. – XIII ғ. басындағы мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтар ын анықтау; 6.3.1.7 – ортағасырлық мемлекеттердің ыдырауының негізгі және жанама себептерін анықтау	X ғ. – XIII ғ. басындағы Қазақстан территориясындағы саяси үдерістер Зерттеу сұрағы: X ғ. – XIII ғ. басында саяси карта қаншалықты өзгерді? Б Сабақты өткен ақпаратты қайталаудан бастаңыз. Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан картасын пайдаланып, оқушылардан VI – IX ғғ. тән қандай белгілер болғанын сұраңыз. Оқушылар қоғамдық-саяси, экономикалық белгілерді атаулары мүмкін. М Оқушыларға дамыған орта ғасырлардың саяси картасын көрсетіңіз. Картадан Қарахан мемлекеті, Қыпшақ хандығы, наймандар, керейіттер, жалайырлардың территорияларын, Ұлы Жібек жолының тармақтарын көрсетіп, қысқаша шолу жасаңыз. Б Оқушылардан VI – IX ғғ. саяси картадағы тайпалық одақтар мен мемлекеттердің орналасуын X – XIII ғғ. өмір сүрген мемлекеттердің территорияларымен салыстырып, белгілеуді сұраңыз. Өзгерістерді анықтап, оларға түсіндірме беруді сұраңыз. Зерттеу және талдау Т Оқушыларға «Орта ғасырлардағы мемлекеттердің ыдырауына не себеп болды?» деген сұрақ қойып, талқылау		Тарихи концепт (фокус): өзгеріс және сабақтастық Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан картасы Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы		Орхон-Енисей ескерткішінің, табылатын сайт: http://www.balalaralemi.kz/article/3 70/Orhon-Enisei- zhazbalary#.Vq82DbKLTIUБумын қағанның суреттері http://alashainasy.kz/userdata/bumi n.jpg Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан картасы http://fiimo.ucoz.kz/forum/29-99-1 Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы http://fiimo.ucoz.kz/forum/29-101-1 http://www.vostlit.info (Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и запада) Суреттер: өнер, білім және ғылым, сәулет өнеріне, мал

жүргізуді тапсырыңыз. Әр топ бірнеше себептерін анықтап, маңыздылық дәрежесіне қарай орталастырулары және не себепті осылай орналастырғандарын дәлелдеулері қажет.

Төрт топқа төрт аспектіде суреттер ұсыныңыз. 1 топ – мәдениет

2 топ – экономика 3 топ – саясат

4 топ- шаруашылық

Тапсырма: Берілген суреттер (иллюстрациялар) негізінде X – XIII ғ. болған өзгерістерді болжау.

Критерийлері:

Дамыған, феодалдық-патриархалдық мемлекеттердің пайда болуы.
Жаппай отырықшылықтың етек алуы (көшпелі және отырықшы мәдениеттерінің өзара әсері).

3. Орта ғасырлық қалалар санының өсуі.

4. Сәулет өнері мен құрылыстың дамуы.

5. Ислам дінінің таралуы.

Әр топ өздерінің жобасын сынып алдында қорғайды. Тапсырманың соңында оқушылар мұғалімнің көмегімен өзгерістерді анықтауы қажет.

Интерпретация

Т/Ж Оқушыларға Венн диаграммасы арқылы VI-IX және X– XIIIғғ. ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға тапсырма беріңіз.

Салыстыру критерийлері:

қоғамдық-саяси өзгерістер, экономикалық өзгерістер, мәдени өзгерістер, территориялық өзгерістер.

М. Оқушылардың жауаптарын негізге ала отырып, X – XIII ғғ.

саяси карта қаншалықты өзгеріске ұшырағандығын сұрау арқылы сабақты қорытындылаңыз.

Суреттерді топтарға таратпа материал ретінде беріп, топтық талқылау, талдау

ұйымдастырыңыз.

Оқушылар суреттерді плакатқа немесе флипчартқа жабыстырып, сипаттамасын беру арқылы X – XIII ғ. болған өзгерістерді болжаулары қажет. (ислам дінінің қоғамдық өмірге тигізген ықпалына қысқаша тоқталыңыз).

Венн диаграммасы

шаруашылығы, сауда, Ұлы Жібек жолы, керуен, шайқас, хан, елшілік, жауынгер т.б. беріңіз.

Бас ред. М.Х.Асылбеков,

Қ.С. Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. І том. Атамұра, 2012

Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. - А., 1986.

Ақпараттық білім ресурстары орталығы.

7 сынып. Қазақстан тарихы. Электронды оқулығы. 2011ж. www.nci.kz

6.3.1.3 – X ғ. – XIII ғ. басындағы

Қарахан мемлекеті

Зерттеу сұрағы: Неліктен Қарахан мемлекеті ислам дінін

Тарихи концепт (фокусы):

себеп-салдар

Қарахан мемлекетінің картасы

https://www.google.kz/imgres?imgu

мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтар ын анықтау;

6.2.1.2 – ислам дінінің қоғамдық өмірге ықпалын анықтау;

6.3.1.4 – тарихи ұғымдарды қолданып, Қарахан мемлекетіндегі жер иелену ерекшеліктерін түсіндіру

мемлекеттік дін деп жариялады?

Ж Оқушыларға ортағасырлық мешіттердің, кесенелердің, моншалардың суреттерін көрсетіңіз. Осындай құрылыстардың таралуын қандай себептермен байланыстырасыз? деген сұрақ қойыңыз. Дүние жүзі тарихы пәнінен алған білімдерін пайдалануды сұраңыз. Араб халифаты шекараларының ұлғаюы нәтижесінде Қазақстанға жақындағанын еске түсіріңіз. М Қарахан мемлекеті туралы бейнематериал көрсетпес бұрын, оқушыларға зерттеу сұрақтарын ұсыныңыз.

Зерттеу сұрақтары:

Қарахан мемлекетінде ислам дінінің мемлекеттік дін деп жариялану себептері неде?
Ислам діні Қарахан мемлекетінің саяси, әлеуметтік, экономикалық өміріне қандай өзгерістер әкелді?
Бұл өзгерістер Қарахан мемлекетінің дамыған орта ғасырлар кезеңіне аяқ басуында қаншалықты маңызға ие?

Зерттеу және талдау

Т Оқушыларды үш топқа бөліңіз. Топтарға мәтін ұсыныңыз.Топтардың міндеті: Қарахан мемлекетінің VI – IX ғғ. мемлекеттерден негізгі үш айырмашылығын көрсету. Төменде берілген аспектілер бойынша Қарахан мемлекетіндегі өзгерістерді анықтау.

Қоғамдық құрылыстағы өзгерістер

2. Шаруашылықтағы өзгерістер

3. Мәдени өзгерістер

Мемлекеттің сыртқы саясатындағы өзгерістер.

Бұл өзгерістер ислам дінін қабылдаумен байланысты деп ойлайсыз ба? деген сұрақ қойыңыз.Сыныптық талқылау ұйымдастырыңыз. Меңгерген жаңа білімдерінің негізінде әр топ Қарахан мемлекетінің VI – IX ғғ. мемлекеттерден негізгі үш айырмашылығын атайды..

Интерпретация

Т Рөлдік ойын: «Мен ислам дінін мемлекеттік дін деп

Орта ғасырлардағы кесенелер

Картаны пайдаланыңыз. Дүние жүзі тарихы пәнінен алған білімдерін пайдалануын ұсыныңыз.Қазақстан жерінде исламның таралуы объективті процесс екенін оқушы ұғыну керек.

Мәтінді ықшамдап беріңіз. Берілген мәтіндерде Қарахан мемлекетінің ерекшеліктері айқын көрінуі тиіс (жер иелену түрлері, қала мәдениетінің дамуы, басқару жүйесіндегі ерекшеліктері).

rl=https%3A%2F%2Fupload.wikimedi a.org

Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казахстан. Летопись трех тысяче- летий. - Алма-Ата: Рауан, 1992.Бас ред. М.Х.Асылбеков, Қ.С. Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. І том. Атамұра, 2012

ЦБР Қарахан мемлекеті, (бейнематериал) http://lms.nci.kz/history/view?f=142 &id=7&lang=kaz

Қарахан мемлекеті. Бейнематериал http://kiwi.kz/watch/8r4le5fe9471/

Қарахан мемлекеті (мәтін) http://www.massaget.kz/bilim/tarih/a zastan-avtobiografiya/224

Қарахан мемлекетіндегі жер иеліктері (мәтін) http://1referat.kz/tarix/qaraxan- memleketi-942-1210-zhzh-qaraxan- memleketinin-quryluy.html

жариялаймын, себебі ».

«Ыстық орындық» стратегиясына сәйкес сыныптан бір оқушы Қарахан мемлекеті ханының рөліне еніп, басқа топтар қойған сұрақтарға жауап береді. Сабақ барысында алған білімдерін қолдануын ескеріңіз. . Ханның неліктен ислам дінін мемлекеттік дін етіп жариялағаны және оның қоғамға деген үш ықпалын дәйектерді келтіре отырып айтуы қажет.

Б Сабақ соңында алған білімдерін бекітудің бірнеше жолын оқушыларға ұсынуға болады:

Сөйлемді аяқта;

2. Көп нүктенің орнына сөз қой;

3. Сәйкестендір;

Ойды жалға;

5. Бейнеле;

Ретте, жүйеле;

7. Деңгейлік тапсырмалар.

Оқушылар Қарахан мемлекетінің ханы Мұса ханның кейпіне енуі қажет. Рөлдік ойынға қажетті заттарды (ханның тәжі, шапаны) дайындап беруге болады.

Ф Ұсынылған білімді тексеру тапсырмаларының бірін таңдап, сол бойынша критерийлерге сәйкес қалыптастырушы бағалау өткізуге болады.

6.3.1.3 – X ғ. – XIII ғ. басындағы мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтар ын анықтау

Наймандар, керейіттер және жалайырлар

Зерттеу сұрағы: Найман, керейіт пен жалайырлардың ортағасырлардағы саяси сахнадағы рөлі қандай болды?

Б Оқушыларға VI – IX ғғ. мен Х-ХІІ ғғ. карталарын салыстырып, Қазақстанның саяси картасында орын алған өзгерістерді анықтауды сұраңыз. (найман, керейіт, жалайыр тайпаларының қоныстануына оқушылардың назарын аударыңыз)

М Оқушыларға наймандар, керейіттер, жалайырлардың Орталық Азиядан Қазақстанға қоныс аударуына қандай оқиғалар әсер етуі мүмкін екендігін сұраңыз. Олардың болжамдарын талқылай отырып, осы тайпалардың Қазақстанға қоныс аударуының себептері жайлы ақпарат беріңіз.

Зерттеу және талдау

Т Оқушыларға найман, керейіт пен жалайырлардың

ортағасырлардағы саяси сахнадағы рөлі қандай болды? деген сұрақ қойып, талқылау жүргізуді тапсырыңыз. 3 топқа

Тарихи концепт (фокус):

маңыздылық

Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан картасы

Орта ғасырлардағы Қазақстан картасы

ықшамдалған мәтін ұсыныңыз. 1 топ – Ішкі саяси жағдайы

2 топ – Сыртқы саяси жағдайы 3 топ – Қоғамдық құрылысы Критерийлері:

1. Қоныстанған аймақтарының өзгеруі, астаналарын картадан көрсету

2. Ішкі және сыртқы саяси оқиғаларға қатысты маңызды фактілерді анықтау

3. Көрші тайпалармен қарым-қатынастарының нәтижелерін зерделеу

4. Басқару жүйесінің ерекшелігін айқындау

Әр топ өздерінің жұмыс нәтижелерін презентация арқылы көрсетеді. Презентация қорғауда барлық топтардың назарын аударту үшін бір топқа саяси тұлғалардың жүргізген саясатын (Наркеш Дайын, Торы хан, Күшлік, Жамұха, Мұқылай), екінші топқа маңызды даталарды ( 1201 жылғы құрылтай, 1204 ж шайқас, 1201 ж Жамұқаның гурхан болып жариялануы т.б) жазып отыруға тапсырма беріңіз.

Тапсырманың соңында оқушылар мұғалімнің көмегімен найман, жалайыр, керейіт тайпаларының ортағасырлардағы саяси процестердегі рөлін түсіндіруі қажет.

М Сыныпқа сабақтың басындағы сұрақты қайта қойыңыз:

«Наймандар, керейіттер, жалайырлардың Орталық Азиядан Қазақстанға қоныс аударуына қандай оқиғалар әсер етті?» Оқушылар дәйектерді келтіріп, сұраққа жауап берулері тиіс.

Интерпретация

М. Оқушылардың жауаптарын негізге ала отырып, X – XIII ғғ. қоныс аударған тайпалардың қазақ халқының этникалық қауымдастық және мемлекет ретінде қалыптасуында атқарған рөлінің маңыздылығын айқындау арқылы сабақты

қорытындылаңыз.

Оқушылар карталарды пайдалану арқылы X – XIII ғ. болған саяси өзгерістерді болжаулары қажет.

Оқушыларға найман, керейт, жалайырлар туралы ықшамдалған мәтіндер беріңіз.

Презентацияға келесі критерийлерді ұсыныңыз:

1. 3 слайдтан кем емес

2. Әрбір слайдта 3- тен көп емес сөйлем құрастыру.

3. Әрбір слайдқа кем дегенде 2 иллюстрация келтіру

Слайдтардың бір бірімен сабақтастығы мен жүйелілігі

Ф Оқушылардың сұрақтары мен жауаптарын қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар

6.3.1.3 – X ғ. – XIII ғ. басындағы мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтар ын анықтау;

6.3.2.4 –

қыпшақтардың Еуразия тарихындағы орнын анықтау;

6.2.2.3 –

көшпелілердің әскери өнеріндегі жетістіктерін сипаттау;

6.2.1.3 – тарихи оқиғалар мен процестердің сабақтастығын сипаттауда «Ұлы Дала» ұғымын қолдану

Қыпшақ хандығы

Зерттеу сұрағы: Не себепті Еуразия даласы «Дешті Қыпшақ» деп аталды?

Б Мұғалім оқушылардың назарын Қазақстанның орта ғасырлық саяси картасы мен қыпшақтар туралы бейнематериал ұсынып, «Дешті Қыпшақ» деген атауды қалай түсінетіндерін сұрайды. Оқушылар өз ойларын, болжамдарын айтады.

Мұғалім «Қыпшақтардың осынша жерді иелене алуының себебі неде?» деген сұрақ қояды да оқушыларға өздерінің дәптерлеріне болжамды себептерін жазғызады.

М Қыпшақ мемлекеті туралы мәтін таратыңыз. Төменде берілген сұрақтар бойынша жұмыс жасатыңыз.

Ж Сынып оқушылары жұптасып тапсырманы орындайды. Зерттеу сұрақтары:

Қыпшақтар осындай ұлан-байтақ жерге ие болуының себептері қандай?
Қыпшақ тайпаларының этникалық ерекшеліктері, шаруашылығы туралы қандай тарихи деректер ақпарат береді?
Қыпшақтар қандай елдермен саяси қарым-қатынаста болды?

Зерттеу және талдау

Т Оқушыларды үш топқа бөліп, дереккөздерінен алынған мәліметтермен қамтамасыз етіңіз.

1 топ – Қыпшақтардың этникалық құрылымы 2 топ – Қыпшақтардың қоғамдық құрылысы 3топ – Қыпшақтардың шаруашылығы

топқа: П. Карпинидің «Қаңлылар қыпшақша сөйлейді екен» деген цитатасын және орта ғасырлар картасын оқушыларға ұсыныңыз. Оқушылар картадан қыпшақтардың құрамында болған ру тайпаларды анықтайды.
топқа: «елбөрілі тайпасы → хан, Орда, оң қанат

→Сарайшық, сол қанат→ Сығанақ. Басқақтар, бектер, тархан, құл → ялангук» деген тірек сөздер арқылы оқушылар

Тарихи концепт (фокусы):

себеп-салдар

Жауаптары төмендегідей болуы мүмкін:

«халқы көп болды, басқаруы күшті болды т.б.»

Мәтінді ықшамдап беріңіз.

Оқушыларға қыпшақтар туралы деректі материалдары бар

Қыпшақ даласы. Карт https://kk.wikipedia.org/wiki/%D2% 9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D

0%B0%D2%9B_%D0%BE%D0%B

4%D0%B0%D2%93%D1%8B

Қазақстанның саяси картасы,

«Дешті Қыпшақ» деген жазуы бар қағаз, кескін карталар.

Қыпшақтар туралы бейнеролик http://www.youtube.com/watch?v=0 FPB_-4i7U4

Ахинжанов С.М. Кыпчаки в исто- рии средневекового Казахстана – Алматы: Ғылым, 1995.

«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.

Кумеков Б.Е. Государство кимаков IX-XI вв. по арабским источникам.

Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Руб- рука. (Серия: Путешествия. От- крытия. Приключения). – Алматы: Гылым, 1993.

қыпшақтардың қоғамдық құрылысын ашады.

3 топқа: қыпшақтардың шаруашылығы жөнінде белгілі саяхатшылардың цитаталары беріледі. Ибн Батуттаның

«Қыпшақтар сиыр малын көп өсіреді», әл-Омари «қыпшақтар тарыны көп өсіреді», Петахья «қыпшақтар күрішті көп өсіреді», П. Карпини мен В. Рубрук «қыпшақтар арба үстінде тігілген үйлерін 22 өгізбен тартып жүреді», Ибн Баттута

«қыпшақтарда малдың көптігі соншалықты, ондай мал ешбір елде жоқ шығар», саяхатшылар «қыпшақтардың жылқылары 500 динарға дейін өтті, олар аң да аулады, тамаша шеберлер өте көп болды» деген цитаталар арқылы қыпшақтардың шаруашылығын зерттейді

Т Қыпшақтардың халықаралық саяси аренадағы әскери беделін анықтауға арналған тапсырманы орындау үшін сыныпты 4 топқа бөліңіз.

Т Топтық жұмыс

1 топ – Қыпшақтар және Киев Русі 2 топ – Қыпшақтар және Византия 3топ – Қыпшақтар және Кавказ

4 топ – Қыпшақтар және Хорезм

Тапсырманың нәтижесінде оқушылар қыпшақтардың әскери шеберлігі мен дипломатиясы арқылы сол кездегі халықаралық саяси процестерге ықпалы зор болғанын түсінуі тиіс.

М Сынып оқушыларына «Қыпшақтар осындай ұлан-ғайыр жерге қалай ие болды?» деген сұрақ қойыңыз. Оқушылардың берген жауаптарын жүйелеп толықтырыңыз.

Ж Сабақ соңында «Дешті Қыпшақ жері - менің атамекенім» деген тақырыпқа ой толғау жазады.

Критерийлері:

50 сөзден кем болмауы керек;
2-3 дәлел болуы тиіс;
Өз ойын қорытындылауы керек.

карточкалар, (веб сайттардан алынған) суреттер, кескін карталар, 7 сынып атлас картасы т.б. ресурстарды қолдануға тапсырма беріңіз.

Әр топтың карточкаларында барлық мемлекеттерге қатысты кілтті идеялардың болуын қадағалаңыз.

Ф оқушылардың жазған ой- толғауын жазба жұмысының критерийлеріне сәйкес

қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар.

Инсебаев Т. А. Историческое прошлое кыпчаков Евразии: Очерки истории средневековых кыпчаков. – Павлодар: Павлодарский государственный университет, 2002 г.

6.4.2.2 Ұлы Жібек жолының халықаралық қатынастардың дамуындағы орнын анықтау

Халықаралық байланыстардың дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі

Зерттеу сұрағы: Ұлы Жібек жолы халықаралық байланыстардың дамуына ықпал етті ме?

Б Оқушыларға «Ұлы Жібек жолының тармақтары туралы» бейнематериал ұсынып, диалог жүргізіңіз.

не естідіңіз?
не көрдіңіз?
не ойландырды?

М Ұлы Жібек жолы туралы мәтін таратып беріңіз. Берілген мәтін бойынша төмендегі сұрақтармен жұмыс жасауды тапсырыңыз.

Ж Зерттеу сұрақтары:

Ұлы Жібек жолы халықаралық қатынастарды нығайтты ма?
Мемлекетаралық байланыстарды дамытудағы Қазақстан территориясындағы мемлекеттердің рөлі қандай?

Оқушылар Қытай, Түрік қағанаты мен Византия мемлекетінің арасында болған сауда келісімдерін және мемлекеттердің бір- бірімен саяси қарым-қатынастарының дамуына тигізген ықпалын зерттейді.

М Оқушыларға кескін картамен жұмыс жасатыңыз. Критерийлері:

Ұлы Жібек жолының бағыттары;
Ұлы Жібек жолының бойындағы қалалар;

Ұлы Жібек жолының Батыс және Шығыс қақпалары;

Зерттеу және талдау

Т Оқушылармен топтық жұмыс ұйымдастырып, кесте ұсыныңыз. Кестеде Ұлы Жібек жолының тарихи маңызын

саяси
экономикалық
мәдени

Тарихи концепт (фокусы): дәлел

Ұлы Жібек жолының картасы

Қазақстанның кескін картасы

Ұлы Жібек жолының тармақтары туралы http://yandex.kz/video/search?filmId

=8gykJoQkUXI&text=%D2%B0%D 0%BB%D1%8B%20%D0%B6%D1

%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA% 20%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D

1%8B%20%D0%B2%D0%B8%D0

%B4%D0%B5%D0%BE&redircnt= 1433408181.1&path=wizard

Ұлы Жібек жолының картасы http://hameleons.com/uploads/posts/ 2012-10/1349886170_istoria- jibek.jpg

Ақпараттық білім ресурстары орталығы.

7 сынып. Қазақстан тарихы. Электронды оқулығы. 2011ж. www.nci.kz

Ұлы Жібек жолы ( бейнематериал) http://lms.nci.kz/history/view?f=143 &id=7&lang=kaz

Байпақов. К., Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық қалалар – Алматы, 2005 ж.

Мамраимов А. Ұлы Жібек жолындағы киелі жерлер. – Алматы: Алматы кітап, 2009.

салалар бойынша топтастырып, маңыздылық дәрежесіне қарай жіктеуді тапсырыңыз.				«Жаңа Жібек жолының» жаңғыруы жобасы	«Ұлы Жібек жолының» жаңғыруы жобасы туралы ақпарат http://www.astana- akshamy.kz/?p=12312
	Ұлы Жібек жолының тарихи маңызы
	мемлекеттер арасындағы сауданың дамуы; Шығыс пен Батыс елдерінің арасындағы халықаралық (дипломатиялық) қарым-қатынастың дамуы; музыка саласының дамуы; қалалар санының көбеюі; діннің таралуы; шаруашылықтың дамуы; қолөнердің дамуы; қалалардың гүлденуі; жергілікті халықпен қарым-қатынастың кеңеюі;
	Саяси	Экономикалық	Мәдени

	Дәлел	Дәлел	Дәлел
	1. 2.	1. 2.	1. 2.
Интерпретация Б Оқушыларға кесте толтырғаннан кейін, Ұлы Жібек жолы халықаралық қатынастарда экономикалық (сауда байланыстары) қатынастарды күшейтті ме, әлде саяси (дипломатиялық қатынастар, әскери шарттар) байланыстарды күштірек нығайтты ма? сұрағын беріп, пікірталас ұйымдастырыңыз.

Экономикалық Саяси

байланыстар қатынастар

Б Сабақ соңында «Ұлы Жібек жолының дамуы халықаралық қатынастардың нығаюына әкелді ме, әлде керісінше қайшылықтардың күшеюіне әкелді ме?» деген сұрақ арқылы дәлелді қорытынды жасатыңыз.

М Ұлы Жібек жолы халықаралық байланыстардың нығаюына әкелгендігін қазіргі өмірмен байланыстырыңыз. Елбасының

«Жаңа Жібек жолының» жаңғыруы жобасымен таныстырып, сабақты қорытындылаңыз.

6.4.2.1 – Ұлы Жібек жолының қала мәдениетінің дамуына әсерін анықтау;

6.4.1.1 –

көшпелілер мен отырықшылар арасындағы өзара экономикалық байланыстарын анықтау;

6.2.2.2 – ортағасырлық сәулет өнері

Ортағасырлық Қазақстанның экономикалық және мәдени дамуына Ұлы Жібек жолының ықпалы

Зерттеу сұрағы: Ұлы Жібек жолы ортағасырлық Қазақстанның экономикалық және мәдени дамуына қалай әсер етті?

Б Ұлы Жібек жолының картасын немесе түрлі-түсті суреттермен берілген иллюстрациясын көрсетіп, жібек матасының өндірісі туралы әңгіме-диалог өткізіңіз. Не білетіндерін анықтауға бағытталған сұрақтар қойыңыз

Сіздер көріп отырған суреттен қандай мәлімет алуға болады?
Берілген суреттердің арасында қандай байланыс бар?
Бұл жол неліктен Ұлы Жібек жолы деп аталған?

Зерттеу және талдау

Б «Ұлы Жібек жолы бойынша саяхат» тапсырмасын ұсыныңыз. Қытай елінен Ұлы Жібек жолы арқылы батысқа

Тарихи концепт (фокус):

маңыздылық

Суреттер иллюстрациясы

Қытай елінен шыққан саяхатшы

Таратпа суреттер,

иллюстрациялар. http://e-

history.kz/kz/publications/view/1310

Ұлы Жібек жолының картасы және суреттері http://www.kazakhstanzaman.kz/wp

-content/uploads/2014/02/231.jpg

ЦБР (бейнематериал)

ескерткіштерінің ерекшеліктерін түсіндіру

шыққан бір саяхатшы Қазақстанның ортағасырлық қалалары арқылы саяхат жасайды деп елестетіңіз. Осы елшінің жүріп өткен жолын, басып өткен қалаларын картаға салып көрсетіңіз. Әр топқа орта ғасырларда белгілі болған қаланың атын беріңіз. 1- топ - Тараз

топ – Отырар 3- топ – Сығанақ 4- топ – Янгикент 5- топ - Суяб

Т Рөлдік ойын сценарийі бойынша «қала тұрғындары» (топтағы оқушылар) өнер көрмесін көрсетуге дайындалу қажеттігін ескертіңіз.

Әр топ өзіне бөлінген қала бойынша қосымша материалдарды, оқулықтардан алынған деректерді, таратпа сурет, иллюстрацияларды зерттеуге кіріседі.

Зерттелетін аспектілер негізінде тапсырмаларды беріңіз:

Өз қалаңның архитектурасын суретте;
Сенің қалаңда сауданың қандай түрлері дамығанын анықта;
Жергілікті шеберханалар өнімдерінің тізімін жаса;
Ақша түрлерін анықта;
Сенің қалаңда қандай діни мекемелер барын зертте.
Сенің қалаңа шетелдік саяхатшылар, саудагерлер келе ме?
Сенің қалаңда қандай атақты ғұламалар, білім ордалары бар екендігін білесің бе?

Оқушылар өз жауаптарын презентация немесе макет түрінде суреттеп, «Өнер көрмесінде» ортағасырлық қаланың Ұлы Жібек жолындағы маңызын дәлелдеуі керек.

Интерпретация

Т Әрбір топ жеке қала ретінде «Өнер көрмесінде» өздерін таныстырып, берілген мәселелер бойынша зерттеу нәтижелерін қорғайды.

Т 2-3 оқушыға шетелдік саяхатшылар мен ортағасырлық түркі

ғұламаларының атын беріп, өнер көрмесін көріп бағалау, әр қала туралы пікірлерін айтуын сұраңыз.

рөлін мұғалім сомдауға болады және 2-3 оқушыға шетелдік саяхатшылар мен ортағасырлық түркі ғұламаларының рөлін сомдауды тапсырыңыз. Саяхатшылар, ғұламалар рөліндегі оқушылар өздерінің кім екендігі туралы ізденіс жұмысын жасауы қажет.

Мұғалім әр топқа берілетін қосымша материалдарды, оқулықтардан алынған деректерді, таратпа суреттерді алдын-ала дайындауы қажет.

Оқушылардың тақырып негізінде өзіндік білім алуды дамыту мақсатында шығармашылық жұмысты ұйымдастырыңыз.

Өз жұмыстарын қорғаудағы бағалау критерийлерінің бірі креативтілік екенін ескертіңіз. Оқушылар түрлі кәсіп иелерінің кейпін сомдауы мүмкін.

Диалог құруға көмектесетін

сөздерді қолдануға кеңес беріңіз. Музыкалық фон жасауға, базар

http://lms.nci.kz/history/view?f=144 &id=7&lang=kaz

Оларға плакат, түсті фломастерлер, желім, түсті қағаздар, қайшы т.б. керекті заттарды беріңіз.

Олар өздерін таныстыруы керек.

(өзі кім, қайдан келген, мақсаты не, қайда бара жатқанын айтып өтеді)

Б Сынып «Ұлы Жібек жолында қай қала ең маңызды рөл атқарды?» деген сұрақ аясында ең үздік топты дауыс беру арқылы анықтайды. Топтар келтірген дәлелдерді негізге ала отырып, қорытынды жасаңыз.

шуын келтіруге болады. Саяхатшылар мен ғұламаларға қағаздан киім, ерекшелік белгілер дайындаған дұрыс.

Ойын элементін қолданып, өзіңізді орта ғасырлық саяхатшы ретінде таныстырып, сіз де сұрақтар қоюыңызға және жауап беруіңізге болады.

Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар.

6.2.2.5 –

көшпелілердің қолданбалы өнер жетістіктерін сипаттау;

6.2.2.2 –

ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің ерекшеліктерін түсіндіру;

6.2.3.2 – Әл- Фарабидің және басқа да

ғалымдардың ортағасырлық ғылымның дамуына қосқан үлесін анықтау;

6.2.2.4 – түркі кезеңіндегі

Түріктердің материалдық және рухани мәдениеті

Зерттеу сұрағы: Әлем өркениетінің дамуына түрік мәдениеті қандай үлес қосты?

Б Сабақ барысында оқушыларға бұл сабақта және сабақтан тыс уақытта көрмені дайындайтынын хабарлаңыз.

Көрменің тақырыбы: «Түркі халықтарының әлем өркениетіне қосқан үлесі».

Зерттеу сұрақтары:

Түркілердің материалдық мәдениеттегі жетістіктері қандай?
Әбу Насыр әл-Фараби ғылымның дамуына қандай үлес қосты?
М. Қашғаридің «Түрік тілдерінің сөздігі» атты мұрасы мен Ж. Баласағұнидің «Құтадғу білік» еңбегі сол заманның қоғамдық-саяси өмірі, әдет-ғұрпы, наным- сенімдері жайлы қандай құнды мәлімет береді?
Сәулет өнері ескерткіштері ортағасырлық мәдениетті қалай сипаттайды?

Зерттеу мен талдау

Т Топтарға зерттеуге арналған тақырыптар аясын беріңіз:

1 топ: Түркі халықтарының тәңірлік дүниетанымы, діні,. Бұл тақырыпта оқушылар түркі халықтарының дүниетанымын,

жерлеу ерекшеліктерін, наным-сенімдерді зерттейді.

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Зерттеу барысында түрлі ақпараттарды қолдануға болады.

Жұмыс түрі әртүрлі болуы мүмкін: суреттер, видео, макеттер, материалдық деректер және т.б.

Оқушылар зерттеген тақырыптары

Көрмеге қойылатын заттар: қолөнер бұйымдары, зергерлік, ұсталық, макеттер т.б.

Түркілер әлем өркениетінде (мәтін)

http://kultegin.org/?p=45 Қазақ тарихы - түркілердің далалық өркениетінің құрамдас бөлігі (мәтін) http://bankreferatov.kz/madenittany/ 1147-aza-tarihi-trklerd-dalali- rkenietn-ramdas-blg.html

Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-ІІт. – Алматы: «Атамұра», 2010 ж.

Махмұд Қашқари. Түрік тілдерінің сөздігі: (Диуани лұғат- ат-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы- Алматы: Хант, 1997.

қоғамды бейнелеуде М.Қашғари, Ж.Баласағұни және А.Яссауи еңбектерінің тарихи құндылығын түсіндіру;

6.2.3.3 – «Кодекс Куманикус» сөздігінің халықаралық байланыстардағы рөлін анықтау

топ: Көшпелілер өркениеті мен отырықшы мәдениеттің жетістіктері. Бұнда оқушылар көшпелілердің тұрмыста қолданатын ыдыс-аяқ, қару-жарақ, ер тоқымды т.б. зерттейді.

3 топ:Қала мәдениеті және сәулет өнері. Оқушылар мүсін, діни сәулет, бейнелеу өнерлерінің ескерткіштерін зерттейді.

4 топ: Әл-Фараби, М.Қашғари, Ж.Баласағұни, А.Яссауи еңбектерінің және «Кодекс Куманикус» сөздігінің тарихи құндылығын зерттейді.

Оқушылар зерттеу жүргізу барысында өздерінің тақырыптарына сай ақпараттық органайзерге енгізуге болатын мәліметтерді бірауыздан келісіп шешуі тиіс. Дұрыс шешім қабылдау мақсатында зерттеуді жүйелі түрде жүргізу қажет Интерпретация

Т Әр топ ақпараттық органайзерге кірген мәліметтердің

/заттардың/ ішінен түркі әлемінің ең басты жетістігі бола алатын затты таңдайды. Өз таңдауларын дәлелдейді. Сабақтың соңында бүкілсыныптық дауыс беру арқылы топтар ұсынып отырған заттардың ішінен түркі әлемінің ең негізгі жетістігі анықталады.

Топтар өздерінің зерттеулерін аяқтағаннан кейін сынып алдында жұмыстарын қорғайды. Барлық сынып оларға дауыс береді және ең көп дауыс жинаған жұмыстар көрмеге қойылады.

Б Сіздің ойыңызша, Түркі халықтарының қандай мәдени жетістігі әлемдік өркениет үшін ең маңызды болып табылады? деген сұрақ төңірегінде талқылау жүргізіп, қорытынды жасаңыз.

бойынша ақпараттық органайзер құрастырып, топтар бір-біріне таныстырады. Ақпараттық органайзер А-3 немесе А-4 форматында жасалуы мүмкін. Органайзердегі бағаналардың көлемі тақырыптың күрделілігіне байланысты анықталады.

Ақпараттық органайзердің мазмұны келесілерді қамтуы тиіс:

Дүниетанымға қатысты кілтті сөздер мен олардың түсінігі, ерекшеліктері
Көшпелілердің тұрмыста

Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. –Алматы: Арыс, 2004.

Байпаков К. М.Средневековая го- родская культура Южного Казах- стана и Семиречья (VI—начало XIII в.).—Алма-Ата, Наука Каз- ССР, 1986.

Жанайдар О. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 1 том. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2006.

Жайнаков Е. Ұлы дала мемлекеттері. – Алматы: Аруна, 2010.

ЦБР (бейнематериал) http://lms.nci.kz/history/view?f=145 &id=7&lang=kaz

Әл Фараби http://bilimkozy.idhost.kz/963-bu- nasyr-l-farabi-870-950-zhzh.html

"Түркістан" газеті. Махмұд Қашқари және «Диуан лұғат-ит- түрік». http://www.abai.kz/content/makhmy d-kashkari-zhene-diuan-lygat-it-t-rik

Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» http://muslim.kz/kk/article/5-jusip- balasagun-jane-qutty-bilik.html

қолданатын заттарының суреттерін (ыдыс-аяқ, қару-жарақ, ер тоқым т.б) жабыстырып, олардың қолданылу сипаттамасы

Сәулет ескерткішінің орналасқан жері мен хронологиясы, құрылыс екрекшеліктерін
Ғұламалардың суреттері, еңбектерінің атауы мен негізгі идеялары

Топтар өз жұмыстарын қорғаған сәтте сыныпта сұрақ туындауын қадағалаңыз.

Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар.

Жүсіп Баласағұн кесенесі https://www.youtube.com/watch?v= NJppWVpTiVM

Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі http://kitaphana.kz/ka/downloads/ref eratu-na-kazakskom/231-kazak- adebieti/2524-ejelgi-kazak- adebieti.html

Қазақстан тарихы. 6 сынып. Негізгі мектеп
6.3A XIII – XV ғғ. І жартысындағы Қазақстан
Ұсынылатын сағат саны: 18 сағат
Осыған дейін меңгерілген білім
Қазақстан жерінде моңғол экспансиясына дейін түркі тілдес тайпалардың этносаяси бірлестігі қалыптасқанын және олардың әлеуметтік – экономикалық, саяси, мәдени жағдайын біледі.
Контекст
Бұл бөлімде алған білім мен дағдылар Моңғол империясының құрылу және ыдырау себеп-салдарын анықтауға көмектеседі, Қазақстан жерінде XIII – XV ғасырларда болған мемлекеттердің тарихындағы заңдылықтар мен үрдістерді түсінуге мүмкіндік туғызады. Тақырыптарды игеру барысында келесі бөлімдерде қарастырылатын тарихи оқиғаларды түсінудің негізі қаланады. Оқушылар Қазақстан территориясындағы этникалық өзгерістердің деңгейін талқылап, өз түсінігін қалыптастыруды жалғастырады.
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
6.3.1.6 – картаны қолдану арқылы XIII-XV ғасырлардағы мемлекеттердегі саяси үдерістерді түсіндіру Құндылықтар: - патриотизм батылдылық - көшбасшылық төзімділік - бостандық	«Яса» заңдар жинағы арқылы моңғол мемлекетінің идеологиясы, басқару жүйесі, әлеуметтік құрылымын талдайды (оқылым дағдысы). 2. Қазтуған жыраудың Еділ туралы жырын Б.Тілеуханның орындауында тыңдайды (тыңдалым дағдысы). 4. Саяхатшылар ретінде өздерінің саяхаты туралы сценарий жазады (жазылым дағдысы).	Халық Консолидация этносаяси бірлестік ұлт миграция ассимиляция әлеумет әлеуметтік топ оң қанат, сол қанат ақсүйектер қара сүйектер мүліктік теңсіздік жер иелену түрлері сәулет өнері жыршы жырау тарихи шығарма жылнама ұлыс мемлекет көшпелі өркениет	Моңғол империясы құрылуының алғышарттары… Аталған мемлекеттердің өзара қарым- қатынасы/көрші елдермен саясаты…. Менің ойымша Моңғол империясының ыдырауы… Моңғолдардың түркіленуінің дәлелі ретінде.... Рубрук, Марко Поло, Плано Карпини, Петахья еңбегінде/айтуынша..... Бұл қарама-қайшылықтардың себебі.... Негізгі себеп болған... Келесі себептер/ факторлар қысқа мерзімді/ орта мерзімді/ ұзақ мерзімді болып келеді. Бірқатар факторлар келесі факторларға әсер етті, мысалы... Бұл оқиға /өзгеріс маңызды болды / айтарлықтай, өйткені… Біздің анықтағанымыз... Қорытындысында...

		хандық орда хан сұлтан уәзір империя жасақ феодализм аристократия
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу
Берілген бөлімде Моңғол империясының құрылу тарихы, Орталық Азиядаға моңғол кезеңіндегі саяси, этникалық, мәдени өзгерістер қарастырылады. Қазақ халқының тарихында маңызды орынға ие болатын Ақ Орда мемлекетінің және Алтын Орда, Моғолстан, Әбілқайыр мемлекеті, Ноғай ордасы, Сібір хандығы тарихы туралы мәлімет беріледі. Ортағасырлық өнер саласындағы көрініс тапқан өзгерістер зерттеледі.

Оқу мақсаттары

Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері

Мұғалімге арналған ескертпелер

Оқыту ресурстары

6.2.2.3 –

көшпелілердің әскери өнеріндегі жетістіктерін сипаттау;

6.3.1.6 – картаны қолдану арқылы XIII- XV ғасырлардағы мемлекеттердегі

саяси үдерістерді түсіндіру

Моңғол империясының құрылуы

Зерттеу сұрағы: Моңғолдар мемлекеттілік деңгейге қалай жетті?

М Оқушыларға презентация арқылы сурет көрсетіңіз.

«Ойлан. Жұптас.Талқыла.» стратегиясы арқылы оқушылар төмендегі сұрақтарға жауап беруі керек.

Нені көрдіңіз?
Нені білдіңіз?
Нені ойланыңыз?

Б Оқушылар берілген сұрақтарға жауап беру арқылы диалог құрып, сабақтың тақырыбын анықтайды.

Зерттеу сұрақтары

Шыңғысхан империясының құрылу себептері қандай?
Шыңғысхан әскерінің ерекшелігі неде?

Тарихи концепт (фокус):

себеп-салдар

Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. ауд. Н.Базылхан; ғыл. ред. М.Қ. Әбусейітова.

А – 3 форматындағы қағаз, фломастер, флипчарт, түрлі – түсті қағаздар, стикерлер

К. Д. Оссон «от Чингисхана до Тамерлана». – Алматы:

«Санат», 2001.

Бас ред. М.Х.Асылбеков, Қ.С. Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне

Шыңғысхан әскерінің жорықтарынан кейін Қазақстан территориясында қандай өзгерістер орын алды?

Зерттеу және талдау

Б/Т Сыныпқа моңғол мемлекетінің құрылуы туралы бейне материалды көрсетіңіз. Бейне материалды көру барысында оқушыларға зерттеу сұрақтарын беріңіз

Алғашқы моңғол мемлекеті қалай және қайда құрылды?
Шыңғысхан қандай тайпаларды бағындырды?
Шыңғысхан әскерінің ерекшелігі неде?

Сынып оқушыларының ««Ойлан. Жұптас. Талқыла.» стратегиясындағы алған білімдерін толықтыру үшін, жоғарыдағы сұрақтар көмекші құрал болады.

Т Сынып оқушыларын төрт топқа бөліңіз. Әр топқа жеке тақырыптарға байланысты мәтін таратып беріңіз.

1- ші топ: мемлекеттің құрылу себептері қандай болды?

2- ші топ; мемлекеттің ішкі саясатын жүргізуге «Яса» заңдар жинағының әсері болды ма? («Яса» заңдар жинағын үзінді беріңіз)

3- ші топ: Мемлекеттің әскери құрылысының ерекшелігі неде?

4- ші топ: Шыңғысхан әскерінің жорықтары мен жаулап алулары немен аяқталды?

Әрбір топ мәтінді оқып, топта талқылайды. Оқушылар жұмыстарын сынып алдында постер жасап қорғайды. Постер жасауға қажетті критерийлерді алдын-ала жасап беріңіз.

1- ші топқа:

Шыңғысханның билікке келу жолдарын сипаттаңыздар;
Шыңғысхан бытыраңқы көшпелі тайпаларды біріктірудегі мақсатын анықтаңыздар
Мемлекеттің алғашқы аумақтық территориясын көрсетіңіздер

Мұғалім оқушыларға жетелеуші сұрақтар қою арқылы көмек беруі тиіс.

Бейне материалдан тек қажетті кезеңдерін ғана көрсету керек.

Мұғалім бейне материалды көрсетпес бұрын, оқушыларға бейне материалмен жұмыс істеуге қажетті сұрақтарды алдын-ала ұсынады

Мәтіннің мазмұны мен тілі оқушыларға түсінікті болуын қадағалаңыз (оқушылардың тілді меңгеру деңгейлеріне сай бейімделуі тиіс).

Оқушыларға берілетін мәтін балалардың жас ерекшеліктеріне бейімделіп, ықшамдалынып алынсын.

Топпен жұмыс бергенде алдын- ала кұрастырылған бағалау критерийлерін ұсыныңыз. (өзін- өзі бағалау, топты бағалау)

заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2012.

ЦБР. Қазақстан тарихы №№

146. ХІІІ -ХV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. Монғол империясының құрылуы http://lms.nci.kz/history/view?f=1 46&id=7&lang=kaz (бейнебаян)Көмеков Б., Галиев А.Шыңғыс хан. – Алматы: Аруна, 2009.

ЦБР. Қазақстан тарихы №№

146. ХІІІ -ХV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан. Монғол империясының құрылуы

http://lms.nci.kz/history/view?f=1 46&id=7&lang=kaz (мәтін)

Моңғол дәуіріндегі Қазақстан http://e- history.kz/kz/contents/view/1218 (Мәтін)

«Біздің тарих" Моңғол атты әскері. https://www.youtube.com/watch? v=xOWR3pqLABA

(әскери өнер туралы бейне

Мемлекеттің құрылуындағы негізгі даталардан хронология құрастырыңыздар

2- ші топқа:

Заңдар жинағының ережелерін маңыздылық дәрежесі бойынша орналастырыңыздар
Мемлекеттің басқару жүйесі мен оның әлеуметтік құрылымына қаншалықты септігін тигізгендігін дәлелдеп, кем дегенде 2-3 дәлел келтіріңіздер;
Мемлекеттік дәрежеге жетудегі «Яса» заңдар жинағының маңызын ашып, көрсетіңіздер;

3- ші топқа:

Мемлекеттегі әскери тәртіптерді көрсетіңіздер;
Моңғол әскерінің жеңіске жетуінің себептерін анықтаңыздар;
Аз уақыттың ішінде монғол әскерінің көптеген жерге баса–көктеп енуіне ықпал еткен жағдайды дәлелдеңіздер;

4- ші топқа:

Шыңғысханның жорықтар ұйымдастыруының кем дегенде 3-5 дәлел келтіріңіздер;
Шыңғысхан әскерлерінің жаулап алған территорияларын сызба нұсқа арқылы көрсетіңіздер;
Шыңғысхан әскерлерінің соғыс ашқан уақыттарын даталармен анықтаңыздар;
Шыңғысхан әскерлерінің жорықтарының нәтижесін 5 сөйлем арқылы қорытындылаңыздар

Берілген критерийлер бойынша топ мүшелері постерлерін сынып алдында қорғайды.

Ж Шыңғысхан жорықтарынан кейін, Орталық Азияда орын

алған өзгерістер мен Қазақстан жерінде құрылған ұлыстар туралы кестені толтырып, картаға салуды тапсырыңыз.

Топтар жұмыстарын қорғаған кезде берілген критерийлер немесе сұрақтар негізінде мұқият тыңдап, бағалап отыруы керек.

Мұғалім оқушыларға мәтінді үнемі дайын күйінде ғана емес, кейде мәтінге сілтемелер беруіне де болады. Оқушылар өз беттерінше жұмыс істеуге дағдыланады.

Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар

Қазақстанның кескін картасы.

материал)

Сүлейменов атын. шығыстану ин-ты: 1-том.: Моңғолдың құпия шежіресі.- Алматы, Дайк- пресс, 2006.

Сұлтанов Т. Шыңғыс хан және оның ұрпақтары. – А: Мектеп, 2007.

Берілген аспектілерді қарастыру үшін «Яса» заңдар жинағының кейбір баптарын келтіріңіз:

Егер әмірлердің бірі кінәлі болып, қаған жаза қолдану үшін оған шені ең төменгі қызметкерді жіберген күннің өзінде ол қарсыласпай, хан бұйырған жазаны құлдық ұра қабыл алуы тиіс.
Әрбір адам діндердің кез- келгенін құрметтей білуге тиісті.
Мемлекет ішіндегі жай- жағдаяттардан дер кезінде хабардар болып отыру үшін нояндар мен сұлтандар байланыс жүйесін жолға қоюға міндетті.
Кісі өлтірген қылмысы үшін мұсылманға қырық алтын теңге

(балаш), қытайлыққа бір

Жошы

ұлысы

Үгедей

ұлысы

Шағатай

ұлысы

Төле ұлысы

Оқушыларға картаны жеке беріңіз. Алдыңғы сабақтарға қажетболатындықтан, жұмыс дәптерлеріне жапсырып қоюларына болады.

Оқушылар Шыңғысханға мінездемені түрлі – түсті стикерлерге жазып өз постерлеріне ( алдыңғы тапсырмалардағы тақтаға жапсырған постерлері) жапсырады.

есек түрінен құн төлеп құтылуға рұқсат етіледі.

Кімнен ұрланған жылқы табылар болса, ол атты иесіне тоғыз жылқы қосып қайтаруға міндетті.
Кәнизактан туған балалар заңды болып есептелінеді һәм әкесінің бұйрығы болған жағдайда дүние-мүліктен енші алуға құқылы. Дүние,
мүлікті бөлу былайша жүзеге асырылады: жасы үлкеннің үлесі де үлкен, кішісі әке шаруашылығын иемденіп қалады. Балалардың үлкенді-кішілі жолдары олардың шешелерінің жол-

жоралғысына қарай анықталады. Әйелдердің жол реті некеге тұру уақытына орай белгіленеді.

Әкесі өлген жағдайда оның мұрасына баласынан басқа адамның қақысы жоқ.
Ешкімнің де нояндар мен сұлтандар және басқа да шонжарлардың Жалпы кеңесте алдын-ала сай- лауынсыз қаған жарияла- нуға құқы жоқ. Мұндайда өлім жазасына бұйырыла- ды.
Хан тұқымынан бөтен бы- лайғы жұрттың құрметті

Интерпретация

Б Сыныпқа презентация арқылы Шыңғысханның суретін көрсетіңіз. «Тұлғаны таны» деген тапсырманы беріңіз. Мына сұраққа жауап беру керек.

Шыңғысханның (Темучин) тарихта алатын орны қандай?

«Тұлғаны таны» тапсырмасын орындау критерийлері:

Әр оқушы Шыңғысханға жеке мінездеме беруі тиіс;
Әр оқушы тарихшы ретінде Шыңғысханға кем дегенде 3 мінездемені жұмыс дәптеріне жазады;
Оқушы дәптерге жазған мінездемесінің ішінен біреуін іріктеп алып, стикерге жазып, тақтадағы постерге жапсырады;

М Оқушылардың жапсырған стикерлеріндегі мінездемелерді іріктеңіз. Сынып оқушыларының басым көпшілігі қандай мінездеме берген, соны анықтаңыз. Стикерлердің ішінде ерекше жазылған мінездемені табыңыз. Іріктеп алынған мінездемелерді сынып оқушыларының өздері салыстырып, қорытындылайды.

			лауазымға ие болуға қақысы жоқ.
6.3.1.6 – картаны қолдану арқылы XIII- XV ғасырлардағы мемлекеттердегі саяси үдерістерді түсіндіру 6.3.1.5 – Отырарды қорғаудағы қала халқының ерлігін сипаттау	Қазақстандағы моңғол шапқыншылығы Зерттеу сұрағы: Неліктен Шыңғыс хан әскерлері Отырарды алты ай бойы ала алмады? М Сынып оқушыларына М.Шахановтың «Отырардың күйреуі» атты дастанынан үзінді беріңіз. Оқушыларға түрткі болатын сұрақтарды қойып, талқылау ұйымдастырыңыз Берілген өлең жолдарынан нені түсіндіңіздер? Бұл өлең жолдарында халықты қалай бейнелеген? Сыныптық талқылаудан кейін оқушыларды ойын толықтыру үшін, Отырар қаласының әртүрлі авторлар салған ортағасырлық суреттерін ұсыныңыз. Сіздерге берілген суретте не бейнеленген ? Суретке қарап, сол кезеңге сипаттама беріңіздер; Берілген суреттегі қалада кімдер тұрған? Одан кейін Отырар қаласының қазіргі кейпі бейнеленген бүгінгі күнгі суреттерін көрсетіңіз. Осы екі түрлі суреттердің өзара байланысы қандай? Кем дегенде 3 ұқсастықтарын табыңыздар; Кем дегенде 3айырмашылықтарын табыңыздар; Неліктен қазіргі күні қала тым өзгерген? Бұған қандай жағдайлар себепші болуы мүмкін? Дастанда қай қала жайында айтылған деп	Тарихи концепт (фокус): себеп- салдар М.Шахановтың «Отырардың күйреуі» атты дастанынан үзінді Болар, бәлкiм, Алдырмай тұр зор қамал. Бiрақ, әке, жүргенiм жоқ аянып, Қанша үмiтiм желге ұшты, Қанша әскерiм жер құшты. Дала жатыр қызыл қанға боялып, Егep бүкпей, баяндасам шындықты, Рухы – өр, Тәнi – бекем, Бұл бip қайсар халық екен, Tipлiктен де артық қойған бiрлiктi. ХІІІ ғ. Отырар қаласының суреттері	Отырар қаласы IX - XVIII ғасыр http://www.madenimura.kz/kk/cul ture- legacy/region/south_kazakh_oblas t/excavation/otrar Отырар қаласы жөнінде тарих ғылымдарының кандидаты Әуезхан Шашаев былай баяндайды: "Ол жерді қазғанбыз. Көптеген мұралар. Сырттан су әкелінген. Құбырлар. Су кірген. Лай суды сыртқа шығарған. Сонан кейін қоқыс төгетін арнайы ұңғымалар болған. Олардың барлығы қаланың тазалығын сақтау үшін. Жұқпалы аурулар таралып кетпеуі үшін жасалынған болатын. Сырдария мен Арыс өзендерінің сағасындағы оазисте орналасқан Отырар жұртының географиялық жағдайы «Отырар апаты» (мәтін) https://kk.wikipedia.org/wiki/%D 0%9E%D1%82%D1%8B%D1%8 0%D0%B0%D1%80_%D0%B0% D0%BF%D0%B0%D1%82%D1 %8B Отырар (Мен қазақпын) http://e-history.kz/kz/audio/page- 3 (аудио тыңдалым)
	ойлайсыздар?
	М.Шахановтың «Отырардың күйреуі» атты дастанынан
	келтірілген үзінді мен берілген суреттердің арасындағы
	байланысты табуға ұсыныс білдіріңіз. Осыдан кейін
	сабақтың тақырыбымен таныстырыңыз
	Зерттеу сұрақтары Отырар қаласының қандай ерекшеліктері бар? Шыңғысхан әскерінің Отырар қаласын ала алмау себептері қандай? Отырар қаласы халқының әрекетіне қандай баға

бересіздер?

Зерттеу және талдау

Ж Сынып оқушыларына мәтін таратып беріңіз. Оқушылар мәтінде берілген ақпарат арқылы, сабақтың кіріспе бөліміндегі суреттермен дастаннан келтірілген үзіндіге дәлел табуы керек.

Мәтінмен жұмысқа арналған критерийлер:

Берілген мәтіннен ең маңызды деген 10 сөйлемді іріктеңіз;
Іріктеп алынған 10 сөйлемнің ішінен ең маңызды деген 7 сөйлемді таңдап алыңыз;
Ең маңызды деген 7 сөйлемнің ішінен 5 сөйлемді таңдап алыңыз;
Не себепті осы 5 сөйлемді іріктеп алғаныңызды нақтылап, қорытынды шығарыңыз;

Оқушылар іріктеп алған 5 сөйлемдерін сынып алдында оқып, құрдастарымен ойын бөліседі.

Т Сынып оқушыларын 4 топқа бөліп, бірдей цитата жазылған карточка ұсыныңыз. Карточкадағы цитатаның соңына әртүрлі сұрақ құрастырып, жазыңыз. Оқушылар топта өзара талқылап, сынып алдында сұрақты оқып, ойларын дәлелдейді. Мысалы:

1-ші карточка

Тарихшы Әуезхан Шашаевтың пікірі: «Осы Отырарға қатысты дау Шыңғыс хан есімінен туындайды. Оны Ибн ал- Асир мен Рашид ад-дин былай суреттейді: “Шыңғысхан өз әскерін киіндіретін мата сатып алу үшін, көп мөлшерде күмістер, құндыздар және тағы басқа заттардан қор жасап беріп, Мавереннахр, Самарқанд, Бұқара қалаларына керуен жөнелткен. Олар түркі қалаларының бірі Отырар қаласына кіреді. Керуен келген кезде Отырар билеушісі Хорезмшахқа алтын мен күміс әкелген түркілер туралы хабар береді. Хорезмшахтың бұйрығымен Қайырхан түркілерді өлтіріп, мүліктің барлығын Хорезмшахқа жіберген...”. Деректерге қарап отырсақ таң қаласың. Шыңғысхан неге дәл Отырарға керуен жіберген. Орталық Азия жерінде Отырардан басқа да қалалар бар еді ғой.

Ал, осы моңғолдар келіп, жаңағы елшілерін жіберген кезде, олар елшілерін жібермес бұрын моңғолдардың тәсілі бар. Олар арнайы барлаушылар ретінде саудагерлер жібереді.

Кейінгі Отырар қаласының суреттері

Басқа да Отырар қаласының суреттерін қосып беруге болады.

Әртүрлі деректерді келтіруге болады

Мүмкін оқушылар бұған дейін

«Отырар апаты» туралы білетін болар.

Келесі топтағы сыныптастары сұрақ қойып пікір талас ұйымдастыруға да болады

Отырар https://kaztube.kz/video/32175 (бейне материал)

Рашид-ад-дин Шыңғысханның Отырар қаласына келуi туралы және қаланы монғол әскерлерiнiң алуы туралы Жолдасбаев С. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы 7-сынып. Хрестоматия. Алматы, 2012.

http://e-history. kz/kz/ books/ education/ read/268#scontent

Көрініске мысал есебінде Мұхтар Шаханов «Отырардың күйреу» дастанын алуға болады.

Даңқың қайда төске өрлеген? Екi жүз мың әскерменен

Алты ай бойы кiп-кiшкентай Отырарды ала алмау,

Алты ай бойы Отырардың осал тұсын таба алмау –

Ойы – дауыл, Сезiмi – аспан,

Тек жеңiспен көзiн ашқан Менiң алғыр ұрпағымның сүйегiне зор таңба,

Намысыма сызат түстi мына сенiң арқаңда, –

деп Шыңғысхан Шағатайға оқты көзiн қадады.

Ж Оқушыларға «Отырар» бейне материалын көрсетіңіз. Көрсетілім аяқталғаннан кейін, проблемалық сұрақтар беріңіз. Сұрақтарға жауапты оқушылар жұмыс дәптеріне орындайды. Берілетін проблемалық сұрақтар:

Отырарды 6 ай қорғау үшін сарбаздар мен қала тұрғындарына қандай заттар қажет болды деп ойлайсыздар?
Қарсыласына төтеп беру үшін, өз жерін, топырағыны, ошағын, тәуелсіздігін сақтап қалу үшін сол заманның кез-келген тұрғынында басты қандай сезім жүректерінде ұялауы тиіс?

Осы сұрақтарды негізге ала отырып жазба жұмысына қажетті төмендегідей кілт сөздерді қолдану керек.

«Патриотизм», «Қамқоршылық», «Отан сүйгіштік»,

«Ерлік», «Батылдық», «Төзімділік», «Өжеттілік»,

«Табандылық»

Шығармашылық жұмыс.

Сабақтың соңында оқушыларға түрлі шығармашылық

Оқушылар: қару-жарақ, күнделікті өмірге қажетті заттар, су және т.б деп айтулары мүмкін.

Мүмкіндігінше уақыт жеткілікті

– Осы өкiнiш менi де өртеп барады.

Отырардың бақытына орнаған Болар, бәлкiм,

Алдырмай тұр зор қамал.

Бiрақ, әке, жүргенiм жоқ аянып, Қанша үмiтiм желге ұшты, Қанша әскерiм жер құшты.

Дала жатыр қызыл қанға боялып,

Егep бүкпей, баяндасам шындықты,

Рухы – өр, Тәнi – бекем,

Бұл бip қайсар халық екен, Tipлiктен де артық қойған бiрлiктi.

Жүрегiнде ыза табы қалмағандай бip мысқал:

– Шалалаусың, – деп жымиды Шыңғысхан. –

Қай кезде де айла кескен нарықты.

Жақын барып үңiлместен жауыңа,

Шығам деме, ұлым, жеңiс тауына,

Адам аз ба күшке сенiп адасқан?

Жауың мықты. Бұған, cipә, таласпан.

Әр мықтының осал жерi болмай ма?

Болса қайсы,

Оған бастар жол қайда?

Ал бұл сұрақ бар кез сенiң жүру

жұмыс орындатуға болады. Мысалы:

І. Рөлдік ойын. М.Шахановтың «Отырардың күйреуі» атты дастанының желісі бойынша ролдік ойынды ұйымдастырыңыз.

ІІ. Ой –толғау.«Алты ай бойы ерлік салтқа төрін берген Отырар …» (ой толғау жазу)

Ой-толғау жазудың критерийлері:

Ой-толғау 80-100 сөз көлемінде болуы керек;
Ойыңызды нақты 3 дәлел келтіріп жазыңыз;
Ой-толғауды патриотизмге байланысты нақыл сөз келтіру арқылы қорытындылаңыз;

ІІІ. «Оқиға орнынан репортаж» алу туралы рөлдік ойын ІV. Тарихи тұлғадан интервью алу

керек басыңда,

Менiң күллi жеңiсiмнiң құпиясы – осында!

Көңiлiнен күрт cepпiлiп наласы,

– Ұқтым, әке, – деп жымиды баласы.

6.1.1.2 – XIII-XV ғасырлардағы мемлекеттердің этноәлеуметтік құрылымын анықтау;

6.3.1.8 – Қазақстан аумағындағы мемлекеттердің басқару жүйесінің ерекшеліктерін анықтау

Моңғол шапқыншылықтарының салдарлары

Зерттеу сұрағы: Орталық Азияға ең үлкен өзгерісті әкелген кімдер: қыпшақтар ма, әлде моңғолдар ма?

М Сынып оқушыларына моңғол мен қыпшақтың баспаналарымен, киім үлгілерінің суреттерін көрсетіңіз Оқушылар берілген суреттердің 2 айырмашылығы мен ұқсастығын табуы тиіс. Жетелеуші сұрақтар қою арқылы сабақтың тақырыбына шығыңыз.

Зерттеу сұрақтары

Моңғол шапқыншылығынан кейін, Қазақстан аумағындағы халықтардың өмірінде қандай өзгерістер орын алды?
Орталық Азияда орын алған өзгерістерге кімдер ықпал етті?
Жергілікті халықтың құрамы, антропологиясы және тілі өзгерістерге ұшырады ма?

Зерттеу және талдау

Ж/Б Оқушыларға дереккөздерінен алынған мәтіндерді ұсыныңыз. Әр оқушы мәтінмен жұмыс жасаған кезде төмендегі өзгерістерді анықтайды.

І.Орталық Азияға ең үлкен өзгерісті әкелген моңғолдар, өйткені...

1. ...........

2. ....................

3. .............................

4. ......................................

5. ...............................................

ІІ. Орталық Азияға ең үлкен өзгерісті әкелген қыпшақтар, себебі...

1. ...........

2. ......................

3. .............................

4. ........................................

5. .................................................

Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық

Мұғалім жетелеуші сұрақтар қою арқылы қыпшақтар туралы өткен тақырыпты еске салуына болады.

М Оқушыларға «ассимиляция» ұғымымен түсіндіріп, бұл құбылыстың біздің территориямызда, тарихымызда орын алғанын түсіндіріңіз. Моңғолдар мен түркі тайпалары ассимиляциясының ерекшеліктері туралы айтыңыз.

Тиісті дәлелдерді келтірулерін қадағалаңыз

Бас ред. М.Х.Асылбеков, Қ.С.Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2012

Шыңғыс ханның Қазақстан мен Орта Азия жерлерін жаулап алуы, Ұлыстардың қалыптасуы. http://e- history.kz/kz/contents/view/490

Моңғолдар жаулап алғаннан кейінгі этностық өзгерістер (мәтін) https://kk.wikipedia.org/wiki Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий.

- Алма-Ата: Рауан, 1992.

Исмагулов О.И. Население Ка- захстана от эпохи бронзы до современности. Алма-Ата, 1970. (антропологическое ис- следование).

Көмеков Б., Галиев А.Шыңғыс хан. – Алматы: Аруна, 2009.

Сұлтанов. Шыңғыс хан және оның ұрпақтары. – А: Мектеп, 2007.

Қыпшақ хандығы

Ж Осы іс-әрекеттен кейін әр оқушы өз жұбымен талқылап , өзгерістердің ішінен, екі маңызды өзгерісті таңдап алулары тиіс.

Орталық Азияға ең үлкен өзгерісті әкелген моңғолдар, өйткені...

1. ...........

2. ...................

Орталық Азияға ең үлкен өзгерісті әкелген қыпшақтар, себебі...

1. ...........

2. ......................

Оқушылар тиісінше дәйектер келтірулері тиіс, мысалы: Моңғолдардың келуімен:

құрылтай жүйесінің ауқымы мен ролі ұлғая түсті.
әскери мыңдық, жүздік, ондық жүйесін құрып, әскери жорықтық салтанат рәсімдері барынша жетілдірілді.
көшпенділер мемлекеттік жүйесінде таңба, мөр ұстау, ел билеушісін «хан, қаған» деп атау, елін жүзге бөліп басқару, шекара әскерінің таңдаулы тобын жасақтау, хан ордасының әкімшілік ісін жүргізудің біршама дамыған үлгісі моңғолдың ұлыстық билігі тұсында одан әрі жетілдірілді.

Қыпшақтардың әсерімен:

Жошы ұлысы аумағында қыпшақ тілі мемлекеттік тіл деп есептелді.
1265 жылы Берке хан, одан 45 жылдан кейін Өзбек хан Ислам дінін өз елінің мемлекеттік діні деп қабылдағаннан кейін Ислам діні Моңғол ұлыстары дәуірінде мемлекеттік дәрежеге ие болып, көшпенділер арасына да кеңінен тарала бастады.
«қыпшақтану» («түркілену») үдерісінің орын алды.

Б Осы жерде оқушыларды өздерінің тұрпатына, бет- пішінінің ерекшеліктеріне назар аударуды сұраңыз. Неге көбіміздің тұрпатымыз моңғолоидтық сипатта, ал белгілі бір

оқушылардың тұрпаты еуропоидтық нәсілге жақынырақ?

Ф Оқушы қорытынды пікірінің бағалау мүмкіндігі бар.

Оқушылардың ой-пікірін тыңдап, өзіндік интерпретацияларын білдіруге құптаңыз.

http://e- history.kz/kz/contents/view/511

Б Сабақты қорытындылау нәтижесінде оқушыларға келесі тапсырманы беріңіз

«Орталық Азияға қыпшақтар мен моңғолдардың келуімен.......................... »

өзгерді өзгермеді

ü ü

қорытынды

Оқушылар дәлелді нақты дәйектер келтіру арқылы дәлелдеулері тиіс

6.3.1.6 – картаны қолдану арқылы XIII-

XV ғасырлардағы мемлекеттердегі

Қазақстан территориясында ұлыстардың құрылуы

Зерттеу сұрағы: Моңғол ұлыстарының құрылуы нәтижесінде саяси картада қандай өзгерістер болды?

Тарихи концепт (фокус):

өзгеріс және сабақтастық

Оқушылар түрлі жауаптарды

Моңғол империясының картасы. https://yandex.kz/images/search?t ext=%D0%BC%D0%BE%D0%B

саяси үдерістерді түсіндіру;

6.1.1.2 – XIII-XV ғасырлардағы мемлекеттердің этноәлеуметтік құрылымын анықтау;

6.3.1.7 –

ортағасырлық мемлекеттердің ыдырауының негізгі және жанама себептерін анықтау

Б «Орасан зор аумақты алып жатқан Моңғол империясы ыдырағаннан кейін картада қандай өзгерістер орын алуы мүмкін?» деген проблемалық сұрақ қойып, оқушылардың болжамдарын сұраңыз.

М Оқушылардың ой-пікірлерін тыңдағаннан соң, оларға үш түрлі карта ұсыныңыз.

Біріншісі- моңғол империясының картасы; Екіншісі- Алтын Орда мемлекетінің картасы; Үшіншісі-Қазіргі Қазақстанның кескін картасы;

Ж Оқушылар карталарды салыстырып, ортақ 3 ұқсастығын табады. Карталарды салыстыру критерийлері:

Территориялардың аумағын салыстырыңыздар;
Территориялардың аумағындағы өзен көлдер арқылы салыстыру;
Еуразия даласының қай бөлігінде орналасқандығын анықтаңыздар;

Осыдан кейін оқушыларды сабақтың тақырыбымен таныстырыңыз.

Зерттеу сұрақтары

Моңғол империясының ыдырауына қандай тарихи оқиғалар себеп болды?
Моңғол империясының ыдырау нәтижесінде қандай мемлекеттер құрылды ?Моңғол империясының ыдырауы нәтижесінде саяси картада қандай өзгерістер орын алды?

Зерттеу және талдау

М Сынып оқушыларын 5 топқа топтастырыңыз. Алтын Орданың құрылуы, территориясы, қоғамдық құрылымы, ішкі және сыртқы саясаты, мемлекеттің әлсіреуі туралы мәтінді ықшамдап беріңіз.

Т Жошы ұлысының орнына құрылған алғашқы ірі мемлекеттердің бірі ретінде Алтын Орданың өмірлік циклін зерттеу үшін ДЖИГСО әдісін қолданыңыз.

1-топ:Алтын Орданың құрылуы (соғыстар, географиялық, экономикалық, сыртқы, әлеуметтік-саяси факторлар).

айтулары мүмкін: империяның құлдырап, бөлшектеніп кетуі, бағынышты мемлекеттердің өз тәуелсіздігі үшін күресінің басталуы, ішкі алауыздық пен кикілжіңдердің орын алуы және т.б.

Моңғол империясының картасы

Алтын Орда мемлекетінің картасы

Қазақстанның кескін картасы

Мұғалім оұушылардың жауабын тыңдай отырып, фокус Алтын Орда мемлекетіне әкелуі тиіс.

Мұғалім әр сабақта оқушылардың бір кескін картаны пайдаланып, мемлекеттерді белгілеп

D%D2%93%D0%BE%D0%BB% 20%D0%B8%D0%BC%D0%BF

%D0%B5%D1%80%D0%B8%D 1%8F%D1%81%D1%8B%20%D

0%BA%D0%B0%D1%80%D1%

82%D0%B0&stype=image&lr=1 63&noreask=1&source=wiz&uinf o=sw-1366-sh-668-ww-1349-wh- 631-pd-1-wp-16x9_1366x768-lt-

598

Алтын Орда http://e-

history.kz/media/upload/55/2013/ 10/22/5eff006ac06f8b33293772b 1ac92cd83.pdf

http://www.vostlit.info (Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и запада).

Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. ауд. Н. Базылхан; ғыл. ред. М. Қ. Әбусейітова. Р. Б.

К. Д. Оссон «от Чингисхана до Тамерлана». – Алматы:

«Санат», 2001.

Бас ред. М.Х.Асылбеков, Қ.С. Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2012

2- топ:Алтын Орданың күшеюі (билік үшін күрес, (басқа территорияларын басып алу, экономикалық күштілік, мәдениеттің дамуы).

3- топ:Алтын Орданың қоғамдық құрылысы (әлеуметтік құрылымы, басқару жүйесі, діні)

4- топ:Тұрақтылық (мемлекеттің гүлденуі, көрші мемлекеттермен қарым-қатынасы,)

5- топ; Мемлекеттің әлсіреуі (ішкі алауыздық, әлеуметтік теңсіздік, экономикалық дағдарыс, үздіксіз соғыстар, бөлшектеніп кету, жаңа мемлекеттердің пайда болуы).

Оқушылар бір-бірінің зерттеулерімен танысқаннан кейін, Алтын Ордаға қатысты нақты 5 тұжырым жасайды.

Мысалы:

Алтын Орда Жошы ұлысының орнына құрылған алғашқы және ірі мемлекет;
Шығыс Еуропа елдері Алтын Ордаға тәуелді болып, алым-салық төлеп отырды ;
Өзбек ханның тұсында Алтын Ордада ислам діні мемлекеттік дін болып жарияланып, мемлекекеттің гүлденген кезеңі болды;
Алтын Ордада тұратын моңғолдардың көбі ХІV ғасырға қарай толық түркіленіп, мұсылманға айналды;
Азаматтық басқару билігі түрік әулетінен шыққан

«мәлік» деп аталған жергілікті әкімдер басқарды;

Т «Кім жылдам» деген ойынды ойнатыңыз. Топ мүшелеріне негізгі оқиғалар жазылған қиынды парақшалар таратып беріңіз. Бос орынға тиісті даталарды жазып, оқиғаларды хронология бойынша орналастыру керек. Мысалы;

1. Батый Алтын Орданы биледі: 1227-1255жж

Берке хан Алтын Орданы биледі: 1255-1266жж

3. Алтын Ордада ислам мемлекеттік дін болып

отыруларын қадағалаңыз!

Бес сұрақ негізінде оқушыларға мәтіндер ұсыныңыз.

Мұғалім әр топқа әртүрлі етіп беру керек. Бірінші топқа хронология бойынша, екінші топқа негізгі оқиғалар, үшінші топқа хандар т.б. Қорғау кезінде басқа топ оқушылары қосымша ақпаратпен толықтыруға болады

Хандардың есімдері жасырылған парақтарды оқушылар таңдап алып сол ханды бейнелеп беру керек. Егер оқушылар қателессе, келесі топтағы сыныптастары толықтыруға болады.

Ф Алтын Орданың өмірлік циклін

зерттеу барысында оқушыларды бағалауға мүмкіндік бар.

Сүлейменов атын. шығыстану ин-ты: 1-том.: Моңғолдың құпия шежіресі.- Алматы, Дайк- пресс, 2006. Т.Сұлтанов. Шыңғыс хан және оның ұрпақтары. – А: Мектеп, 2007 Көркемсуретті Қазақстан тарихы. 2 том. Қазақстан алтын Орда дәуірін... Жанайдар О. Қазақ энциклопедиясы, 2006 ж.

А–3, А–4 форматындағы қағаздар, фломастер, түрлі түсті стикерлер.

жарияланған жыл:

Тоқтамыс Мәскеуді өртеген жыл: 1382ж

Алтын Ордадағы «Ұлы дүрбелең» кезеңі:

1357-1380жж

Дұрыс әрі тез орындаған топты «Ең ұйымшыл топ» деп марапаттаңыз

Интерпретация

Т «Тұлғаны таны» рөлдік ойынын өткізіңіз. Алтын Орданың хандары туралы қысқаша деректерді топтарға таратыңыз. «Мемлекет ханы» өзінің атын атамай, сынып алдында оған қысқаша сипаттама береді. Басқа топтар бұл ханға қатысты сұрақ қою арқылы қай хан екендігін табуы қажет. Қай топ қаншалықты дұрыс жауаптарын тапса, сол топ жеңімпаз болады.

М Алтын Орда мемлекетінің ыдырауы нәтижесінде құрылған мемлекеттер туралы қысқаша айтып, орын алған өзгерістерді көрсету үшін оқушыларға карта арқылы түсіндірме жүргізіңіз. Ақ Орда, Ноғай Ордасы, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахан хандықтары туралы, олардың жер-

аумақтарын картадан көрсетіңіз.

6.3.1.6 – картаны қолдану арқылы XIII- XV ғасырлардағы мемлекеттердегі

саяси үдерістерді түсіндіру;

6.1.1.2 – XIII-XV ғасырлардағы мемлекеттердің

Ақ Орда

Зерттеу сұрағы: Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуындағы Ақ Орданың рөлі қандай болды?

Б Сынып оқушыларына Астанадағы елбасы резиденциясының суретін көрсетіп, төмендегі сұрақтарды қойыңыз.

Мына сурет сіздерге таныс па?
Ғимарат қалай аталады?
Не себепті Ақ Орда деп аталады? Бұл суреттің

Тарихи концепт (фокус):

Дәлел

Ақ Орда мемлекеті http://e-

history.kz/kz/contents/view/1947

Қазақ елі. Қазақстан тарихы. Kazak eli. 1 seriya. http://www.youtube.com/watch?v

=Jkuzz_U8D-E

http://www.vostlit.info (Восточная литература.

этноәлеуметтік құрылымын анықтау

6.3.2.5 – тарихи оқиғалардың өзара байланысын анықтап, Қазақстан аумағында XIII – XV ғасырларда құрылған мемлекеттердің сыртқы саясатын түсіндіру

бүгінгі тақырыппен қандай байланысы болуы мүмкін ?

М Ақ Орда мемлекетінің құрылуы туралы қысқаша мәлімет беріп картадан жер аумағын көрсетіңіз.

Зерттеу сұрақтары:

Ақ Орданың Алтын Ордадан бөліну себебі неде?
Ақ Орда мемлекетінің ішкі және сыртқы саясаты қандай болды?
Неліктен қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу процесінде Ақ Орданың құрылуы ерекше орын алады?

Зерттеу және талдау

Б Бейне материал көрсетіңіз. Оқушылар бейне материалды көру барысында мынадай сұрақтарға жауаптар қарастырады,

Ақ Орданың тарихы оның ішкі және сыртқы саясатының даму жолында қанша кезеңнен және қалай аталғанын табыңыздар;
Ақ Орданың басқару жүйесі қандай сатылардан құралғанын көрсетіңіздер;
Ақ Орданың құрамындағы тайпаларды анықтаңыздар;
Ақ Орданың құрамындағы тайпалардың бірігу нәтижелерін сипаттаңыздар;

Оқушыларға келесі топтық жұмысты беріңіз. Бейне материалдан алған мәліметтерімен мәтіндік жұмыстағы білімдерін ұштастырады.

Т «Маңызды оқиғалар мен тұлғалар» тапсырмасы бойынша Ұрыс хан, Ерзен мен Мүбарак, Барақ тұлғалары және олармен байланысты негізгі оқиғалар баяндалған мәтін ұсынылады. Оқушылардың міндеті:

Берілген мәтіндегі оқиғалардың өзара байланысын табу;
Көрсетілген тарихи тұлғалардың жүргізген саясатының нәтижелерін тұжырымдау;
Тарихи тұлғалардың жүргізген саясатының себеп-

Ақ Орданың территориясын кескін картаға белгілетіңіз

Қажетті деректермен қамтамасыз етіңіз

Оқушылар бейне материал бойынша берілген сұрақтардың жауаптарын жұмыс дәптеріне жазып отырады.

сыныптық талқылау ұтымды өтуі үшін тілді меңгеру қабілеттері төмендеу оқушыларға қолдау болатын негізгі тірек сөздер, сөйлемдер жазылған карточкаларды беріңіз.

Ф Топтардың оқиғалар арасында байланысын табу арқылы хандар

Средневековые исторические источники Востока и запада).

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010

Сборник материалов относя- щихся к истории Золотой Орды

/Извлечения из персидских со- чинений, собранные В.Г.Тизенгаузеном и обрабо- танные А.А.Ромаскевичем и С.Л.Волиным. - Т.II. – М.-Л., 1941.

Юдин В. П. Орды: Белая, Си- няя, Серая, Золо- тая...//Казахстан, Средняя и Центральная Азия в XVI— XVIII вв.—Алма-Ата, Наука КазССР, 1983.

Султанов Т.И. Поднятые на бе- лой кошме. Потомки Чингиз- хана. – Алматы, 2001.

салдарларын анықтау;

Тарихи тұлғалардың мемлекетті басқару кезеңдерінің хронологиясын құрастыру;
Ақ Орда мемлекетінің аумақтық территориясын белгілеу;

Топ мүшелері жауаптарын жазып, сағат тілімен ауыса отырып, белгілі уақыттан кейін келесі топтарға береді. Келесі топтар толықтырулары мен түзетулерін өзге сиямен көрсетіп, белгілейді. Соңында жұмыс нәтижелері бойынша постер жасайды.

Интерпретация

Т Оқушыларға «Тұлғаны таны» рөлдік ойынын беріңіз.

«Ақ Орданың тәуелсіздігіне мен алғаш рет қол жеткіздім!».

- «Біз мемлекетімізді нығайту үшін ислам дінін нығайттық».

- «Әмір Темір болмағанда, Мәскеу біздің астанамыз болар еді...».

«Мен әлемді жаулап алмағанда, олар бізге қылыш көтерер еді».

Оқушылар осы цитаталардың қандай ханға байланыстылығын анықтап, топтан бір оқушы ханның бейнесін сомдауы қажет.

Т Венн диаграммасын жасап, Ақ Ордамен Алтын Орданың сыртқы саясатын салыстырады. Ұқсастықтары мен айырмашылықтарын түсіндіреді.

Ж Сабақтың соңында «Неліктен ?» әдісі бойынша қорытынды жасаңыз

Мысалы:

Неліктен Ақ Орда Алтын Ордадан бөлініп шықты?
Неліктен Ақ Орда Қазақстан территориясында қалыптасты?
Неліктен Ақ Орданың құрамына қыпшақ, қоңырат, арғын, алшын, үйсін, найман, қаңлы т.б тайпалар біріккен?

жүргізген саясаттың себеп- салдарын анықтау жұмысын бағалау мүмкіндігі бар.

Оқушылардан жауаптарын дәлелдеп, толықтыруларын талап етіңіз

Әр жұп «Неліктен?» деп басталатын 6 сұрақ құрастыруы тиіс. Бұл сұрақтарын келесі жұпқа қояды. Бірінші жұп сұрақ қойып, екінші жұп жауап береді. Келесіде екінші жұп сұрақ қойып, бірінші

жұп жауап береді.

6.3.1.6 – картаны қолдану арқылы XIII- XV ғасырлардағы мемлекеттердегі

саяси үдерістерді түсіндіру;

6.1.1.2 – XIII-XV ғасырлардағы мемлекеттердің этноәлеуметтік құрылымын анықтау;

Моғолстан. Әбілқайыр хандығы

Зерттеу сұрағы: Моғолстан мен Әбілқайыр мемлекеттеріндегі оқиғалар қандай саяси өзгерістерге әкелді?

М Ортағасырлық мемлекеттер картасын көрсетіңіз. Саяси картада пайда болған Моғолстан мен Әбілқайыр мемлекетінің территориясын көрсетіңіз. Оқушыларды тақырыппен таныстырыңыз.

Зерттеу сұрақтары

Моғолстан мемлекетімен Әбілқайыр хандығында қандай саяси оқиғалар орын алды? Бұл оқиғалар алдыңғы тарихи оқиғалар желісіне әсер етті ме?

Зерттеу және талдау

Ж/Т Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан мемлекеті туралы мәтінді екі бөлек дайындаңыз. Сынып оқушыларының контингентіне байланысты әдісті тиімді етіп қолданыңыз.

Мысалы:

І.Моғолстан туралы мәтін берілген оқушыға Әбілқайыр хандығы туралы мәтін берілмейді. Алғашқы уақытта оқушылар жеке жұмыс жасайды. Берілген мәтін бойынша оқушы кітапша жасап, түйіндеме құрастырады. Кітапшаның ішіне түйіндеме жазылады. Мысалы:

1- ші бетінде Әбілқайыр хандығының құрылуы мен жер аумағы жазылады.

ші бетінде; халқының этникалық құрамы, нығаюы 3-ші бетте; мемлекеттің әлсіреу себептері жазылады; 4-ші бетте; оқушының қорытынды ойы болады.

Моғолстан мемлекеті туралы да дәл осылай түйіндеме құрастырылып, кітапша жасалынады. Кітапша жасалынып біткеннен соң, құрдастар бір–бірімен алмасады, талқылайды. Қажетті мәліметтерді жұмыс дәптеріне жазып алады.

ІІ. Сынып оқушыларын 4 топқа бөліңіз. Топтық жұмысқа постер жасауға қажетті критерийлерді алдын-ала жасап

Тарихи концепт (фокус):

өзгеріс пен сабақтастық

Оқушыларға А4 форматындағы парақ таратып беріңіз. Парақтан кітапша жасайды. Кітапша 4 беттен тұрады.

Орта ғасырлық мемлекеттер http://e- history.kz/kz/contents/view/324

Алтын Орда http://e-

history.kz/media/upload/55/2013/ 10/22/5eff006ac06f8b33293772b 1ac92cd83.pdf

І. Есенберлин «Көшпенділер» романы http://adebikz.com/books/view/bo ok/koshpendiler-almas-kylysh/

http://www.vostlit.info (Восточная литература. Средневековые исторические источники Востока и запада).

Қазақ елі. 2-серия (бейне материал) https://www.youtube.com/watch? v=l_IBpGqSvfk

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010

Ахмедов Б.А. Государство ко- чевых узбеков. – М., 1965.

Султанов Т.И. Поднятые на бе- лой кошме. Потомки Чингиз- хана. – Алматы, 2001.

Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казахстан. Летопись трех

беріңіз.

ші топқа: Әбілқайыр хандығының жер аумағы, құрылуы және этникалық құрамы
- Әбілқайыр хандығының аумақтық территориясы мен мемлекеттің өмір сүру кезеңдерін көрсетіңіздер;
- М.Х.Дулатидің «Тарих-и –Рашиди» атты еңбегі бойынша Әбілқайыр хандығының құрамындағы ру- тайпаларды анықтаңыздар;
- Әбілқайыр хандығының құрамындағы ру- тайпалардың өзара алауыздығының нәтижесінің салдары қандай болмақ?

2- ші топқа: Әбілқайыр хандығының нығаюы, әлсіреу себептері

Мемлекеттің шарықтау кезеңдерін ашып көрсетіңіздер;
Мемлекеттің әлсіреу себептерін анықтаңыздар;
Дешті Қыпшақ даласындағы 92 баулы елді біріктіріп, билік құрған Әбілқайыр хандығының әлсіреуіне қандай жағдай ықпал етті?

3- ші топқа: Моғолстан мемлекетінің жер аумағы, территориясы, этникалық құрамы

Моғолстан мемлекетінің аумақтық территориясы мен мемлекеттің өмір сүру кезеңдерін көрсетіңіздер;
Моғолстан мемлекетінің құрамындағы ру- тайпаларды анықтаңыздар;

4- ші топқа: Моғолстан мемлекетінің ішкі-сыртқы саясаты

Мемлекеттің шарықтау кезеңдерін ашып көрсетіңіздер;
Мемлекеттің әлсіреу себептерін анықтаңыздар;
Шағатай әулетінің арасындағы билікке талас нәтижесі қандай болмақ?

Топтар жұмыстарын сынып алдында постер немесе интеллект карта жасап қорғайды.

Ж. Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан мемлекетінің ортақ

Жұптық жүмыс жасауда оқушылар критерийлерді негізге ала отырып, өзгеріске алып келген оқиғаларды анықтауы тиіс.

тысячелетий.

- Алма-Ата: Рауан, 1992.

Негізгі оқиғалар, мысалы:

«Әбілқайыр өзін қолдаған көшпелі феодал ақсүйектерінің көңілінен шығу үшін жаңа жерлерді басып алып, оңтүстік аймақтарға жорық жасады».

«Әбілқайыр экспансиясының табысты болуына оның жергілікті феодалдармен келісімге келуі қолайлы жағдай тудырды».

«Тоғылық Темір өз билігін Мауереннахрға да жүргізбек болды. Өзінің сыртқы саяси әскери істерімен беделін арттырып, мемлекетін нығайтуға тырысты».

«Көрші егіншілік өлкелерінен оңай олжа тауып, тұтқын түсіру дәмесі хан төңірегіне көшпелі ақсүйектерінің топтала түсуіне жағдай жасады».

ұқсастығы мен айырмашылықтарын анықтау үшін венн диаграмма жасайды.

Б Оқушылардың білімін дамыту мақсатында бейне материал көрсетіңіз. Бейнематериал аяқталғаннан соң, презентация арқылы мына сұрақты оқушыларға қойыңыз:

«Ұлы қазақ даласында Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан мемлекетінің әлсіреуі нәтижесінде ХV ғасыр қалай аяқталды?»

Оқушылар оқиғалардың мемлекеттің жағдайына қаншалықты әсер еткенін және қандай салдарларға әкелгенін айтып, талдауы тиіс.

6.2.2.1 – күй, аңыз, шежіре, эпостық жырлардың тарихи дереккөзі ретіндегі маңыздылығын айқындау

XIII – XV ғасырлардағы Қазақстанның мәдениеті

Зерттеу сұрағы: XIII – XV ғасырлардағы өнер мен әдебиет ортағасырлық қоғамды қалай бейнелейді?

БЫМ

Б Оқушыларға Қазтуған жыраудың Еділ туралы жырын Б.Тілеуханның орындауында тыңдатыңыз. Жыр аяқталғаннан кейін, төмендегідей сұрақтарды қойыңыз.

Сіз қандай әсер алдыңыз?
Сіз қандай сезімдесіз?
Жырда қандай адам есімдері аталды?
Жырне туралы?
Сіздер тыңдаған жырдың бүгінгі сабақпен қандай байланысы болуы мүмкін?

Сынып оқушыларының ой-пікірін тыңдаған соң, сабақтың тақырыбына шығыңыз.

Зерттеу сұрақтары:

Тарихи концепт (фокус): дәлел

(Басқа шығарма мен әншіні алуыңызға да болады).

Мұғалім сабақтың тақырыбын ашу үшін, оқушыларға жетелеуші сұрақтарды қоюы керек.

Б. Тілеухан. Еділ жыры. http://www.youtube.com/watch?v

=9J08d14qUvs

Әдеби жәдігерлер. Жиырма томдық. Ұжымдық. Авт. Таймас баспа үйі, 2007

Қазақстың салт – дәстүрлері мен әдет – ғұрыптары. Коллективн. Авт. – А: Атамұра, 2010

Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. Коллективн. Авт. – А: Алматыкітап, 2010

Бас ред. М.Х.Асылбеков,

Күй, аңыз, шежіре дегеніміз не?
Күй, аңыз, шежіре, эпостық жырлар бізге қандай тарихи мәлімет береді ?

Зерттеу және талдау

Т Оқушыларға ХІІІ-ХV ғасырлардағы өнер мен әдебиет туралы мәтін ұсыныңыз.

1-топ «Күйшілер»

Тапсырма: «Ақсақ құлан» күйі туралы мәтін беріледі; 2- топ: «Жыршылар»

Тапсырма: «Қамбар батыр» жыры туралы мәтін беріледі; 3-топ «Шежірешілер»

Тапсырма: Шежіре туралы мәтін 4-топ «Эпостық жыршылар»

Тапсырма: «Қобыланды батыр» туралы мәтін беріледі» 5-топ «Журналистер» (эксперттік топ қызметін атқарады)

Алғашқы төрт топ XIII – XV ғғ. күй, аңыз, шежіре, эпостық жырларды зерттейді, қажетті материалдарды, деректерді талдап, олардың маңыздылығын анықтайды.

5-топ мүшелері «Журналистер» басқа топ мүшелерінің жұмыстарын бақылап, өнер, әдебиет түрлері бойынша сұрақтар дайындауға кіріседі.

Топтардың міндеті:

Сол кезеңдегі музыкалық шығармалардың, күйлер мен жыр, аңыздардың негізгі тақырыбын анықтау;

2. Тарихи шежірені тарихи дерек көзі ретінде қарастыру;

3. Ақын-жыраулардың көздеген мақсат-мүдделерін талдау;

4. Ауыз әдебиеті туындыларын сипаттау;

5. Халық ауыз әдебиеті қазақ халқының өмірі жайлы қандай мәлімет беретінін көрсету.

Берілген шығармалардың мазмұнын анықтау;

Т Оқушылар басқа топтарды өз зерттеу нәтижелерімен таныстырады.. Мысалы, «Қобыланды батыр» жырында қыпшақтардың қалмақтарға қарсы соғысы, Кетбұға, Қотан, Сыпыра жырау, Асан Қайғылар халықтың бірлігі мен тірлігі

туралы өте құнды еңбектер қалдырған және жер, жесір дауы

Топтар өз зерттеу нәтижелерін келесі форматта көрсетулері тиіс:

1. Постер жасау арқылы

2. Шағын презентация

3. Мақала

4. Баяндама

5. Эссе

Мұғалім оқушыларға мәтінді ықшамдап, қажетті ақпараттармен толықтырып беруі тиіс

Диалог құруға көмектесетін сөздерді қолдануға кеңес беріңіз,

Қ.С.Алдажұманов, К.М.Байпақов. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІІ том. – А: Атамұра, 2010

Жошыны ашуландарған ақсақ құлан

http://akjunis.kz/?p=3439 (мәтін)

Қамбар батыр http://bilimland.kz/kk/content/less on/8054- 1_bolim_qambar_batyr_zhyry (мәтін)

«Қобыланды батыр» https://kk.wikipedia.org/wiki/%D 2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%

8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD

%D0%B4%D1%8B_%D0%B1% D0%B0%D1%82%D1%8B%D1

%80_(%D0%B6%D1%8B%D1%

80) (мәтін)

Шежіре https://kk.wikipedia.org/wiki/%D 0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%

96%D1%80%D0%B5(мәтін)

Қазақстан музейлері. Коллективн. Авт. – А: Алматыкітап баспасы, 2009

Бабалар сөзі: Жүз томдық. –

Астана: «Фолиант», 2006. Т.38 Батырлар жыры, 2006

сияқты даулы мәселелерге әділ төрелік айта білген.

«Журналистер» топтардың жауаптарын тыңдап, топтар арасындағы сұрақ-жауапты қадағалайды, өздері сұрақ дайындайды.

Т Әр топ өзінің жасаған зерттеуі бойынша қорытынды түйін жасайды, XIII – XV ғғ. өнер мен әдебиетте ортағасырлық қоғамның қандай аспектілері айрықша сипатталғанына назар аударады.

М Топтар жұмыстарын таныстырғаннан кейін, төмендегідей сұрақтарды қойыңыз

Берілген шығармалардың мазмұнында ортақ ұқсастық бар ма?
Берілген шығармалар тарихи дерек көзі ретінде қаншалықты маңызды?

Б Қорытынды ретінде «XIII – XV ғғ. қазақ халқының өнері мен әдебиетінің өркендеу кезеңі болды». «Иә» немесе

«Жоқ» деген позицияны таңдау тапсырмасын орындатыңыз. Таңдаған позициясын қорғауды сұраңыз.

Ж Оқушылар стикерлерді пайдалана отырып, сабақта

үйренген/ұнаған бір ойды және әлі де оқуды қажет ететін мәселелерді жазады.

тақтаға жазып қойыңыз.

Тақта екі бөлікке бөлініп, бір жағында «Иә», екінші жағында Сыныптың екі бұрышына «Жоқ және Иә» деген сөздер ілінеді.

Оқушылар бір-бірлеп тақтаға шығып, екі позицияның біріне орналасады. Әрбір оқушы неге осы жауапты таңдағанын түсіндіруі керек. «Менің бұл жауапты таңдаған себебім...» деп нақтылауын талап етіңіз.

Қазақстан тарихы: энциклопедиялық анықтамалық. [бас сарапшы: Б. Аяған, М. Қойгелдиев]. Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі.- Алматы, Аруна, 2006

Аманжолов Қ. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1-2 кітаптар. – Алматы: Білім, 2002.

А – 3 форматындағы қағаздар, флипчарт, фломастер, түрлі бояулар, түрлі түсті қағаздар.

6.4.1.2 –

көшпелілердің шаруашылық өмірінің ерекшеліктерін анықтау;

6.2.2.5 – көшпелілердің қолданбалы өнер жетістіктерін сипаттау

Ортағасырлық саяхатшылардың Қазақстан туралы мәліметтері

Зерттеу сұрағы: Ортағасырлық саяхатшылар Қазақстанды қалай сипаттады?

Ой қозғау

М Оқушыларға ортағасырлық қаланың суретін көрсетіп, саяхатшы ретінде суретке сипаттама беруін сұраңыз. Осы суретке қарап:

Суретте ортағасырлық қалалардың шаруашылығы қалай бейнеленген?
Көріністе қала мәдениетінің дамуы орын алған ба?
Саяхатшы ретінде сізді не таң қалдырды?

Зерттеу сұрақтары

Ортағасырдағы қазақ жерін зерттеген саяхатшылар

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Мысалы: суреттерді өз қалауларыңыз бойынша тақырыпқа сай алыңыздар

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010 Прошлое Казахстана в источ- никах и материалах /Под ред. проф. Асфендиарова С.Д. и проф. Кунте П.А. – 2-е изд. – Алматы, 1997. Сб.1 (V в до н.э. – XVIII в.н.э.).

Мұғалім ұсынатын деректердің мысалдары:

Рубрук: «Олар өздерінің тамағының едәуір бөлігін аң аулау арқылы табады, аң

өз жазбаларында көшпелі бабаларымыздың өмірін қалай сипаттайды?

Қалалар, жергілікті тайпалардың шаруашылығы, баспана түрлері, басқару жүйесі, халқы жайлы ортағасырлық саяхатшылар қандай мәліметтер келтіреді?

Зерттеу талдау

Т «Кереге диктанты» стратегиясы бойынша жұмыс жүргізіңіз. Сынып қабырғаларына түрлі-түсті қағаздарға жазылған мәтіндерді іліп қойыңыз. Мәтінде дереккөздерінен алынған ақпарат беріледі. Саяхатшылардың зерттеулерінен алынған үзінді.

Мысалы:

Рубрук: «Олар өздерінің тамағының едәуір бөлігін аң аулау арқылы табады, аң аулаудың екі түрі де болады жеке жүріп те қоғамдасып та аулайды, құс салып аулауды да ұнатады, жорық шапқыншылық кезінде де қаумаулап аулайды». «Наймандар, керейіттер,

Оқушылар жұмыстың нәтижесінде, сыныпқа Еуропа саяхатшыларының зерттеулерінен алынған үзіндімен таныстырады.

Т. Әр топ белгіленген аспектілер бойынша саяхатшылар қалдырып кеткен ақпараттарды зерттейді.

топ – Саяхатшылардың айтуы бойынша шаруашылығын сипаттайды
топ – Қолданбалы өнердің дамуын көрсетеді 3 топ – Салт –дәстүр жораларын анықтайды

4 топ - Сәулет өнерінің ерекшелігін табады

Аталған тақырыптарға қатысты алдын – ала деректерді карточка түрінде дайындап, конвертке салыңыз. Әр топтан

Топтағы оқушылардың бірі барып, қабырғадағы сөйлемді оқып келіп, құрдастарына айтады. Екінші оқушы болса естігенін параққа жазып алады. Үшінші оқушы осы кезде екінші оқушының орнына барып, қабырғадағы сөйлемнің жалғасын оқып келіп айтады. Осылай оқушылар ауысып, қабырғадағы мәтінді өз парақтарына жазып алады.

аулаудың екі түрі де болады жеке жүріп те қоғамдасып та аулайды, құс салып аулауды да ұнатады, жорық шапқыншылық кезінде де қаумаулап аулайды».

«Наймандар, керейіттер, жалайырлар доңғалақты арбаларды пайдаланады».

Петахья: «қыпшақтар күрішті көп өсіреді».

П. Карпини мен В. Рубрук

«қыпшақтар арба үстінде тігілген үйлерін 22 өгізбен тартып жүреді». «Кез келген бастық өзінің қол астындағы адамдар санының көп не аз болуына қарап, өз жайлымдарын, шекараларын, сондай ақ өз малын қыста, жазда, көктем мен күзде қайта жайюға тиіс екенін біліп отырады».

Б.Я.Владимирцов: «Ұлыс ру да, тайпа да емес, ол рулық - тайпалық институттардан жоғары тұрды».

В. Рубрук: «Екі оғыздан шыққан жол қарлұқ жабғуының астанасы Қаялыққа жеткен, қаланың базарымен даңқы шыққан, онда мұсылмандардан басқа өз шіркеуі бар христиандар да тұрды». «Қыпшақтар

қышқыл сусын ұсынды».

бір оқушы келіп, конверттің біреуін таңдайды. Конвертті ашып, мазмұнымен танысқаннан кейін, топтың атауы анықталады.

Оқушылар саяхатшылардың зерттеулері арқылы орта ғасырдағы Қазақстан мәдениетін, шаруашылық пен салт- дәстүр, қолданбалы өнерін «Ортағасырлық қаладағы бір күнім» атты тақырыпта басқа топтар алдында қорғайды.

Қойылатын талаптар:

1 Саяхатшылардың жазбаларына сүйену;

2 Ортағасырлық тұрмыс-тіршілікті бейнелеу;

Деректерді талдай отырып, авторын және оның шығу жағдайын анықтайды.

Интерпретация

Т Рөлдік ойын ұйымдастырыңыз. Оқушылардың барлығы бірдей ат салысып, ортағасырлық кезеңдегі қайнаған базар немесе көшедегі көріністі көрсетулері керек. Әр топтан бір оқушы саяхатшының кейпіне еніп, базарды аралап, сауда жасайды т.б іс-әрекеттер мен айналысады. Саяхатшы өзінің зерттеген аспектісі бойынша тарихи жазба жұмысын жазады. Соңында көрген білгендері мен жазған жазба жұмысын халық (сынып оқушылары) алдында оқып береді.Ролдік ойынның критерийлері:

Топ мүшелерінің барлығы қатысуы керек;
Топ мүшелерінің барлығы ортағасырлық адамның кейпіне ( саудагер, шаруа т.б) енуі керек;
Көрініс 3-5 минуттан аспауы тиіс;
Саяхатшы ролін сомдайтын оқушы орта ғасырлық зерттеушілердің кейпіне енуіне де болады;
Саяхатшы көрген-білгендерін жазып жүруі керек

Топтарға ұсынылатын деректерді тақырыбына сай қамтамасыз етіңіз.

Ф Оқушылардың қорытынды

«есебін» бағалау мүмкіндігі бар. Қосымша:Оқушылар саяхатшылар ролінде өзінің саяхаты туралы сценарий жазады. Мысалы, көшті көреді, қала, сауда, базарды көрсетеді, киіз үйге кіру және т.б. Сабақтан тыс тарихи – өлкетану мұражайына және тарихи орындарға экскурсия

ұйымдастыруға болады.

Плано Карпини: «Бұл тайпалардың императорының барлығының үстінен қарайтын ғажайып бірлігі бар. Егер де император рұқсат бермесе, ешкім қандай да бір елде бола алмайды. Оның өзі көсемдердің қайда болу керектігін көрсетеді, көсемдер болса мыңдықтарға, мыңдықтар – жүздіктер, жүздіктер болса – ондықтарға қай жерде болу керектігін көрсетеді...».

Прошлое Казахстана в пись- менных источниках. V в. до н.э.–XV в. н. э. (Извлечения из источников) /Сост. Б. Ирму- ханов. – Алматы: «Өлке». - 1997.

Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Ги- льома де Рубрука. (Серия: Пу- тешествия. Открытия. При- ключения). – Алматы: Гылым, 1993.

Есмагамбетов К. Что писали о нас на Западе. – Алма-Ата:

«Қазақ университеті», 1992

Қазақстан тарихы. 7 сынып. Негізгі мектеп
6.3B Қазақ халқының қалыптасуы
Осыған дейін меңгерілген білім
Қазақстан территориясындағы ерте орта ғасырлық мемлекеттердің этникалық құрамын, миграция бағыттарын және қазақ халқының қалыптаса бастау үрдісіне моңғол шапқыншылығың кедергі келтіргенін түсінеді. Моңғол империясының ыдырауы нәтижесінде құрылған мемлекеттердің саяси картасы мен этникалық құрамын біледі.
Контекст
Бұл бөлім Қазақ халқының қалыптасу үрдісі туралы бұрынғы білімдерін негізге алып, оның Қазақ хандығының құрылуымен аяқталатындығын түсінуге арналған. Қазақ халқының қалыптасуы бірнеше аспектіде қарастырылып, оқушының бұл үрдістің заңдылық екендігіне өзіндік зерттеу жасау арқылы көз жеткізуі көзделеді. Отаншылдық, өз ұлтын, туған жерін құрметтеу құндылықтарын оқушы бойына сіңіру мақсаттары қойылады.
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген.
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
6.1.1.3 – ежелгі және ортағасырлар тарихының оқиғалары арасында байланыс орнату арқылы қазақ халқы қалыптасуының негізгі кезеңдерді анықтау	Қазақты «халық» болып қалыптасты деп қалай дәлелдей аламыз? дәлел келтіру арқылы сұраққа жауап береді (айтылым дағдысы) «Қазақ» атауының шығу тегі туралы бірнеше ғылыми пікірлер жазылған мәтінді талқылайды (оқылым жән айтылым дағдылары)	Халық Консолидация этносаяси бірлестік этнос этноним ұлт миграция ассимиляция Қазақ Алаш Жүз Ру Ата-аймақ	Дерекке сүйене отырып айтсақ ... Ш. Уәлихановтың пікірі бойынша ... «Қазақ» атауының шығу тегі... Біздің тобымыздың пікірі бойынша... Келесі себептер/факторлар әлеуметтік/ экономикалық/ саяси/мәдени болып табылады. Бұл оқиға /өзгеріс маңызды болды / айтарлықтай, өйткені…
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу
Берілген бөлімде қазақ халқының қалыптасу үрдісінің аяқталуы, «Қазақ», «Алаш» атауларының шығу тегі, жүздердің пайда болу себептері қарастырылады.

Оқу мақсаттары

Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері

Мұғалімге арналған ескертпелер

Оқыту ресурстары

– ежелгі және ортағасырлар тарихының оқиғалары арасында байланыс орнату арқылы қазақ халқы қалыптасуының негізгі кезеңдерді анықтау;
– «қазақ» этнонимінің мағынасын түсіндіру

Қазақ халқының қалыптасу үдерісінің аяқталуы

Зерттеу сұрағы: Ұлы Дала мұрагері – қазақ халқы қалай қалыптасты?

Б Сыныпты жаңа тақырыптың негізгі ұғымдарының анықтамалары жазылған карточкалар негізінде 4-топқа бөліңіз.

1- топ: Халық (қандай да бір аумақта тұрақты дамыған адамдар жиынтығы.

2- топ:Алаш (Орта ғасырлық және одан ерте кезеңдегі деректерде қазақтың өз алдына ел болып хандық құрғанға дейінгі ежелгі тайпаларының ортақ атауы)

3- топ: Қазақ (Қазақстан Республикасы жергілікті халқының атауы.)

4- топ: Жүз (қазақ халқының үш рулық-тайпалық бірлестіктерінің ортақ атауы.)

Сабақтың негізгі ұғымдарымен таныстыру үшін топтардан өз топтарының атауы және анықтамаларымен таныстыруды сұраңыз.

(саусақ ұшы білім)

Зерттеу сұрақтары:

Қазақ» атауы нені білдіреді?
Қазақ ұлтының толық қалыптасуы қандай географиялық аймақта жүзеге асты?
Қалай ойлайсыз, неліктен қазақтарды алғашқыда «өзбек-қазақ» деп атаған?
Қазақ халқының қалыптасуының соңғы кезеңі қаншалықты маңызды болды?

М Қазақ халқының қалыптасу үрдісі бойынша бейнематериал көрсетіңіз. Бейнематериал негізінде

Тарихи концепт (фокус): өзгеріс пен сабақтастық

Алаш Орда, «Алаш» кітабы

«Алашұлы» тобы,

Таза тақта» ойыны: Мұғалім бейнематериалда кездескен негізгі кілт сөздерді алдын-ала тақтаға жазып қояды. Осы сөздер арқылы оқушылардың бейнематериалдан не түсінгеннін анықтауға болады. Егер оқушылар тақтаға жазылған

кілт сөздерінің бір-бірімен

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010

Исмагулов О. И. Население Казах- стана от эпохи бронзы до совре- менности. Алма-Ата, 1970.

(антропологическое исследование)

Толыбеков С. Қазақ шежіресі. – Алматы: Қазақстан, 1992.

Валиханов Ч.Ч. Собрание сочине- ний в пяти томах. Т.II – Алма-Ата: Главная редакция казахской совет- ской энциклопедии, 1985

Түрлі түсті қағаз, фломастер, стикерлер

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. - Астана, 2008.

«Қазақ» деген аттың шығу тегі туралы (ғалымдардың пікірі) http://www.mtdi.kz/til-bilimi/2015- 02-06-05-18-50/soz-tarixy/1743- kazak-degen-attyn-shygu-tegi

Қазақ ұғымы туралы пікірлер: 1.«қазақ» сөзінің шығу тегін б. з. д.

Қазақстан территориясын мекендеген тайпалар, түрік дәуірінің халқы мен XIV-XV ғғ. аралығындағы ру-тайпалардың арасындағы байланыстарға, олардың антропологиялық ерекшеліктеріне «таза тақта» ойыны арқылы тоқталыңыз. Оқушылар тақтаға жазылған кілт сөздерінің бір-бірімен байланысын тауып, мағынасын ашып, сол сөздерді тақтадан өшіреді.

Мысалы: тақта көрінісі және кілт сөздері

сақ үйсін қаңлы ғұн түркі түркеш қарлұқ оғыз қимақ қыпшақ арғын

иран тілдес еуропоидтық нәсіл андрон тайпасы монголоидтық нәсіл түркі тілдес тайпалар

Жауап үлгісі:

-Сақ тайпалары тілі жағынан иран тілдес, бет келбеті жағынан еуропоидтық, андрон тайпасына ұқсас болған;

-Сақ, ғұн, үйсін, қаңлы, түрік, қыпшақ, арғын, қимақ және басқа да тайпалар бір-бірімен араласып, монголоидтық белгілер пайда болған, осы тайпалардың біразы түркі тілдес;

М. «Қазақ халқының көне заманнан бастап бүгінге дейінгі панорамалық тарихи әлпет стратиграфикасының схемалық бейнесін» көрсете отырып өзгеріс пен сабақтастыққа шолу жасаңыз Талдау

М/Т Оқушыларға кез-келген этностың қалыптасуы белгілі бір даму үдерісінен өтетіні, шарықтау және күйзеліс кезеңдерін бастан кешіретіні туралы түсінік қалыптастырыңыз. Оларға этностың

өмірлік циклін қайталап өтіңіз және қазақ

байланысын тауып, мағынасын аша алса, сол сөздерді тақтадан өшіреді. Барлық сөздер қамтылғаннан кейін тақта тазарады. Мұғалім қолдау көрсетуі қажет.

Бұрынғы білімдерін пайдалануға мүмкіндік беріңіз.

Қазақстан тарихы . Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық, Алматы, 2010жыл. 2-том, 5-тарау , 285-беттегі, 11-сурет.

Бұндай концептуалды

негіздемелерді оқушыларға түсіндіру маңызды болып табылады. Этностардың өмірлік циклінің бір-бірімен

VII - IV ғасырларда өмір сүрген сақ тайпаларының атымен, «сақ»,

«каспи», «қас», «қаз», «хаз», «аз»,

«қасақ» деген тайпа аттарымен байланыстырады.

2.Бұл пікірді академик Ә. Х. Марғұлан, тарихшы Ш. Ақынжанов, жазушы С. Мұқанов, т. б. қолдайды.

(«қазақ» атауының төркіні

«қасақ»» «көсек» сөздері дейді) 3.А. Н. Бернштам

(«қазақ» сөзі кас - пи мен сақ тайпасының бірігуінен тайда болған деп тұжырымдайды).

Б. з. д. ІІ ғасырда қытай тарихшысы Бань Гуд

(«Хан» кітабында ортаазиялық халықтардың ішінде «се» немесе

«сай» атты халықтың болғандығын жазған)

Шығыстанушы ғалым В. В.

Григорьев

(Қытай транскрипциясы бойынша

«се» мен «сай» сөздерінің сақтар екендігін дәлелдеген)

Қытай деректерінде

(Бұл тайпалардың Монғолияның алыс түкпірінен Әмудария мен Сырдария бойында өмір сүргенін көрсетеді).

Б. з. ІІ ғасыры Жуңғоның тарихи дерегінде

(Каспий және Арал теңіздерінің аймағында өмір сүрген «хаса»,

«каса» (қазақ) тайпалары туралы

халқының қалыптасу үрдісін осы негізде талдауға тапсырма ұсыныңыз:

территорияны анықтау;
территорияда бір немесе бірнеше этностардың өмір сүруі;
белгілі бір этностың пайда болуы туралы аңыз-дастандардың орын алуы;
этностың күшейе бастауы;
этностың шарықтау кезеңі;
этнос дамуының бәсеңдеуі;
тұрақтылық.

Топтар өз жұмыс нәтижелерін басқа топтардың жұмыстарымен салыстырады, айырмашылықтарын талдайды.

Б сыныпқа сұрақ қойыңыз:

Халық болып қалыптасудың белгілері қандай ?

М Халықтың халық болып қалыптасуы үшін қажетті бірнеше шарт бар екенін айтып өтіңіз:

халықтың өзіне тән мәдениетінің қалыптасуы;
халық мекендеген аумағының қалыптасуы;
өзін бір халықтың өкілі санайтын елдік, халықтық сананың орнығуы;
халықтың тілінің қалыптасуы;
халықтың ортақ атауының қалыптасуы;
халықтың өзіне тән антропологиялық бет пішінінің қалыптасуы.

Б Қазақты «халық» болып қалыптасты деп қалайша дәлелдей аламыз? Жоғарыда көрсетілген критерийлер негізінде оқушыларға дәлелдеуге тапсырма беріңіз. Әр пункт бойынша оқушылар тиісті дәйектерді көрсетулері тиіс.

М Алаш ұғымы қазіргі заманда әртүрлі атауларда кездесетіндігіне мысал ретінде көрсетілген суреттер бойынша сұрақ қойыңыз:

сабақтастығына жете тоқталыңыз. Мұғалім этнос, территория, тұрақтылық, шарықтау, бәсеңдеу ұғымдарына түсінік беруі керек

Оқушыларға осы кезеңде картамен жұмысты беруге де болады.

Оқушыларға ұсынылатын мәтінді жас ерекшеліктеріне сай ықшамдап беріңіз.

жазылған)

8.А. А. Семенов

(Арба немесе күймені қыпшақтар пайдаланған, кейбір ғылыми пікірлерде «хазар» мен «қазақ» сөздерінің төркіні бір дейді. Оған

«қаз», «қас» деген сөздердің шығуын дәлел етеді).

9.XVI ғасырда өмір сүрген ибн Рузбихан «Бұхар қонағы» атты шежіресінде қазақтар арба үстінде адам таңғалатын қазақ үйлерін тіккен, сондықтан қазақ сөзінің шығуы да қасағ атауының шығу төркініне жат емес)

Академик В. В. Радлов

(«Қазақ» сөзінің мағынасы тәуелсіз, ерікті адамдар деп жазады)

А. А. Самойлович, Ш. Құдайбердиев («қазақ» сөзінің мағынасы өз алдына ел болып, еркін жүрген халық деп жазады).
Ш. Ш. Уалиханов

(«қазақ» өте қадірлі сөз, күшті, мықты, шабытты дегенді білдіреді дейді).

Т. Жанұзақов

(«қазақ» сөзінің бірінші бөлігі -

«қаз», «қас»- Орал, Алтай, Кавказ, т. б. түркі тілдер тобында «еркін»,

«ер», «жігіт», «кісі» деген мағынаны білдіретінін дәлелдеген).

Н. Мыңжанұлы

(Атақты «Алтын тас» кітаптарын

Мына суреттерге қарап ертеден «қазақ» сөзінің синонимі болған «алаш» атауы қазіргі заманда қандай мағынада қолданылады деп ойлайсыз?

Осы суреттер мен тақырыптың арасындағы байланысты табыңыз, деп әңгімелесу өткізіңіз.

Зерттеу

Б «Қазақ» атауының шығу тегі туралы бірнеше ғылыми пікірлер жазылған мәтіндерді оқушыларға таратыңыз. Оқушылар мәліметті түсініп сол мәліметпен кем дегенде 5 оқушымен алмасады, өз ойларымен бөліседі. Соңында қандай пікірлерді көбірек қолдайтыны және неге екендігін түсіндірулері тиіс. (Қарлы кесек әдісі)

Т Топтарға 4 түрлі «Алаш» атауына қатысты түрлі аңыздардың мәтінін беріңіз. Оларды зерттеу арқылы оқушылар өздігінен ортақ пікірге келеді. (Джигсо әдісі)

Т Жүздердің бөлінуіне қатысты сұрақтар қойыңыз.. Оқушылар болжам жасауы тиіс. Сұраққа нақты жауап беру үшін Ш.Уәлихановтың зерттеулеріне негізделуін сұраңыз. «Қазақ жүздерінің құрылу себебі, олар көшіп қонып жүрген жерлерінде өз құқықтарын қорғау үшін одақтар құрған. Ол одақ -қазақ жүздері».

Б/Т Оқушылар сұраққа жауап берген соң, жүздердің орналасуын контурлық картадан көрсету тапсырмасын беріңіз.

Интерпретация

Ж Шежіре ағашында үш жүз руларын және өз руының қай жүзге кіретінін белгілеу тапсырмасын беріңіз.

Ж/Д Осы тақырыптан алған білімдеріңізді қолданып, «Қазақ халқының және жүздердің қалыптасу үдерісі», «Қазақ және Алаш

терминдерінің шығу тарихы» тақырыбына өзіңіздің

Оқушылар «Алаш» және «Қазақ» атаулары бір мағынада қолданылғанын, «қазақ» атауы алғашында әлеуметтік, кейін этникалық мағынада қолданылғанын ұғынуы тиіс.

Талқылау ұйымдастырыңыз

Кіші жүз – Батыс Қазақстан. Орта жүз – , Шығыс, Солтүстік Қазақстан. Ұлы жүз - Жетісу, Оңтүстік Қазақстан.

Мәтін таратуға болады.

Ф Қалыптастырушы бағалау мүмкіндігі бар.

«Күлтегін», «Тоныкөк» түркі жазуларында кездесетін «қазғану»,

«қазғандүк», «қазған тұтқын»,

«қазғанмасар» деген етістіктер

«қажырлы қайрат жұмсау»,

«күресу», «талпыну» «еркіндікке ұмтылу», «ерлік істеу», «табысқа қол жеткізу» деген мағынада деп түсіндіреді).

15.М. Х. Дулати

(Жәнібек пен Керей өздерінің еркіндіктері үшін күресіп, жеке ел болуға талпынған кезде қазақ деген ат танылған дейді).\

«Алаш» атауы туралы аңыз http://old.abai.kz/node/14045

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес та- рих) /ауд. Б. Төтенаев, А. Жолда- сов. – Алматы: Қазақстан, 1992.

ЦБР материалы. Қазақ халқының қалыптасуы

http://e- history.kz/kz/scorm/course/148

кітап бетін (разворот) жазыңыз деген тапсырмамен білімдерін жүйелеу, қорытынды жасау тапсырмасын беруге болады.

Қазақстан тарихы. 6 сынып. Негізгі мектеп
6.3С Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы
Осыған дейін меңгерілген білім
Қазақ халқынының қалыптасу үдерісі және ортағасырлық мемлекеттердің құрылымдарын, ішкі және сыртқы саяси бағыттарын, дәстүрлерін біледі.
Контекст
Бұл бөлімде алған білім мен дағдылар қазақ халқы қалыптасуының аяқталуына жағдай жасаған Қазақ хандығы құрылуына қандай факторлар себеп болғанын, біртұтас қазақ мемлекеті қазақ халқының этникалық аймағын қалыптастырғанын түсінуге мүмкіндік береді.
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген.
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
– Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызын анықтау; – қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау; 6.2.1.3 – тарихи оқиғалар мен процестердің сабақтастығын сипаттауда «Ұлы Дала» ұғымын қолдану	Түрлі ақпарат көздерінен мәлімет алады, тұжырым жасайды, пікір алмасады (оқылым, тыңдалым, айтылым дағдылары). Деректердің мазмұнын түсінеді, тарихи интепретация жасай алады, мінездеме жазады (оқылым және жазылым дағдылары). Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызы қандай? деген сұрақ төңірегінде талқылау (айтылым дағдысы)	Халық ұлт хан орда хандық мемлекет сұлтан уәзір	Қазақ хандығының құрылу себептері... Мемлекет негізін қалаған хандар... Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен факторлар... Біздің анықтағанымыз... Қорытындысында... Келесі себептер/факторлар әлеуметтік/ экономикалық/ саяси/мәдени болып табылады. Келесі себептер/ факторлар қысқа мерзімді/ орта мерзімді/ ұзақ мерзімді болып келеді. Берілген дерек қандай мағлұмат береді? Берілген дерек бізге келесі мәлімет береді...
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу
Берілген бөлім біртұтас Қазақ мемлекеті құрылуының саяси тарихына арналған. Оқушылар осы кезеңдегі тарихи оқиғалардың Қазақ хандығының құрылуына қалай әсер еткенін анықтайды, мемлекет негізін қалаған Керей мен Жәнібек тұлғаларына баға береді.

Оқу мақсаттары

Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері

Мұғалімге арналған ескертпелер

Оқыту ресурстары

– Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызын анықтау;

6.2.3.4 –

М.Х.Дулатидің

«Тарихи-Рашиди» еңбегінің маңыздылығын түсіндіру;

– қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау;

6.2.1.3 – тарихи оқиғалар мен процестердің сабақтастығын сипаттауда «Ұлы Дала» ұғымын қолдану

Қазақ хандығының құрылуы

Зерттеу сұрағы: Неліктен Қазақ хандығы Орталық Азиядағы алғашқы ұлттық мемлекет деп саналады?

Б Тақтада Қазақ хандығы туралы сурет немесе слайд көрсетіңіз.

М Оқушыларға Қазақ мемлекеті қашан, қай жерде, қалай құрылды т.б. сұрақтар қойып саусақ ұшы білімін нақтылаңыз.

Ж Керей мен Жәнібектің бөлініп шығуы туралы мағлұмат беру үшін М Дулатидің «Тарихи - Рашиди» еңбегінен үзінді беріңіз. Оқушылар мәтінді оқып, мына сұрақтарға жауап береді:

Бұл қандай дерек түріне жатады?
«Бұл дерек бізге қандай мағлұмат береді?».
«Деректен қандай қорытынды шығаруға болады?»

Зерттеу және талдау

Т/Ж Керей мен Жәнібек хандар туралы бейнематериал немесе мәтінді ұсына отырып, Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен факторларды анықтауға және оған дәйектер келтіруге тапсырма беріңіз.

Ж\Д Қазақ хандығының құрылуына әсер еткен себептерге маңыздылық тізбегін құруға тапсырма беріңіз.

М Қазақ хандығының алғашқы территориясын контурлық картаға түсіруге тапсырма беріңіз.

Т/Ж Керей мен Жәнібектің бірін таңдап

Тарихи концепт (фокус):

маңыздылық

Мемлекеттің құрылуына әсер ететін факторлар:
Географиялық фактор
Діни фактор
Демографиялық фактор
Экономикалық фактор
Сыртқы фактор
Әлеуметтік-саяси фактор- лар

Қазақ хандығы құрылуының себептері:

Керей мен Жәнібек сұлтандардың Қазақ хандығын құруға ұмтылуы
Халық бұқарасының Әбілқайыр

ханға наразылығының күшеюі 3.Алым-салықтың көбеюі

http://infourok.ru/aza-handiini-rilui- 248187.html-деректен үзінді

Керей мен Жәнібек – қазақтың алғашқы хандары

http://e-history.kz/kz/publications/view/1020

Қазақ елі.Қазақстан тарихы.Kazak eli. 2 seriya. https://www.youtube.com/watch?v=l_IBpG qSvfk

Мәңгілік-Ел тарихы. Керей хан (бейнематериал) https://www.youtube.com/watch?v=yaQp0G i9tgc

http://e-history. kz/ kz/ project/ view/ 3? type=contents&material_id=507

http://e-history.kz/kz/scorm/course/149

Мәңгi-Ел тарихы. Әз Жәнібек хан (бейнематериал) https://www.youtube.com/watch?v=uvqhet WjPtI

Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы (XV-XVI ғғ. басы). Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010

Материалы по истории Казахских ханств

мінездеме жазуды тапсырыңыз.

Кейіпкерге мінездеме жазу үшін келесі критерийлерге негізделу қажет:

кейіпкердің өмір сүріп отырған дәуіріне толық сипаттама жазу;
кейіпкердің өмір сүрген ортасы, өмірбаяны;
адами қасиеті, ерекшеліктері.
Қазақ хандығын құрудағы рөлі
Кейіпкерге тарихи баға беріп қорытындылау.

Интерпретация

Ж\Д «Ұлы Дала Елі» ұғымы туралы мәтінді таратыңыз: Мәтінді түсіну

Мәтінде қандай кілті сөздер бар және олар қандай мағынаны білдіреді?
Автор қандай ой-пікірді білдіргісі келеді? Мәтіндегі ақпаратты жинақтап, тұжырымдаңыз. 3.Автор өзінің жазғанына қандай дәлелдер мен дәйектер келтіреді?

Игерілген білім бойынша оқушылардан интерактивті тақтада Ұлы Дала елі ұғымын енгізудің неліктен маңызды екенін қорытындылау үшін келесі критерийлерді ұсыныңыз:

Ерекше. Атақты
Есте қалатын
Жаңғырық
Нәтижелі
Айрықша. Мәнді

Әбілқайыр ханның ойраттардан жеңіліп қалуы

5. Қазақ халқының құрылуы және оның жүздерінің айқындалуы 6.Әлеуметтік қатынастардың нығаюы

М Қазақ хандығының алғашқы территориясының картасы

Керей мен Жәнібек суреті

Мінездемені жазар алдында оқушылардың қызығушылығын тудыру үшін, мысалы Жиренше шешен мен Жәнібек арасындағы

оқиғаны эпизод ретінде айтып

XV – XVIII веков (извлечения из персид- ских и тюркских сочинений). – Алма-Ата: Наука, 1969.

Кляшторный С.Г., Султанов Г.И. Казах- стан. Летопись трех тысячелетий. - Алма- Ата: Рауан, 1992.

Қазақ ұлтының тарихы http://el.kz/m/articles/view/

Артыкбаев Ж.О. Материалы к истории правящего дома казахов. Алматы, 2001.

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес тарих) /ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы: Қазақстан, 1992.

http://e-history.kz/kz/audio/page-6 (Қазақ хандығының құрылуы-аудиожазба)

http://www.31.kz/video/show/id/9348

"Қазақстан" телеарнасына сұхбат берген Нұрсұлтан Назарбаев "Ұлы Дала елі"

ұғымын түсіндірді:

беруге болады.

Мінездемеде оқушының жеке пікіріне ерекше назар аудару қажет.

Қазақстанды «Ұлы Дала елі» деу халықтық атау болуы керек. «Ұлы Дала» ұғымы - баяғыдан бар ұғым. Дешті Қыпшақ деген сөз қыпшақтың даласы деген сөз. Ұлы Дала ұғымына мынау Алтайдан Қара теңізге дейінгі даланы атайтын болған. Оның негізгі аумағы - біздің қазақтың жері. Біздің даламызда кен де болған, темір де болған, қолөнер де болған, бәрі болған», - деп атап өтті мемлекет басшысы. Мұндай ұғымның көптеген елдерде бар екендігін атап өтіп, жапондар күншығыс еліміз, қытайлықтар аспан асты еліміз, кәрістер таңғы шық еліміз деп санайтындығын мысалға келтірді.

«Бізде де сондай ұғыммен теңестіретін болсақ, бізге «Ұлы Дала еліміз» деп айтқан келеді. «Ұлы Дала» мен «Көк аспан» деп те айтуға болар еді. Кең дала - біздің жеріміз. Осы жерде біз тұрып жа- тырмыз, өсіп жатырмыз, өркендеп жа- тырмыз, ұрпақ асырап жатырмыз. Осы жерде мемлекетімізді құрып, оны шаңы- рағын биік қылып, көк тудың астына жи- налып жатырмыз. Біздің байрағымыздың

өзінде көк аспан, жарқырған күн

бейнеленген», - деді Назарбаев. Президент Қазақстан атауы бүгінгі күні барша әлем халқына танылған атау болып

отырғандығын баса атап өтті. «Бірақ біз халықтың ішінде ұлы даланың ұрпағымыз десек, келіп тұрған сияқты. Ол халықтық атау болуы керек», - деді елбасы. Бұл атау еліміздің географиялық ерекшелігіне сипаттама ғана емес, бұл халқымыздың кеңпейіл дархандығының, мемлекеттік күш-қуатының, айрықша мәртебесі мен Тәуелсіздігінің айнымас бір нышаны ретінде қабылдануға тиіс.

Қазақстан тарихы. 6 сынып. Негізгі мектеп
6.4 А Қазақ хандығының XVI – XVII ғасырлардағы дамуы
Осыған дейін меңгерілген білім
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы, алғашқы хандары туралы біледі.
Контекст
Бұл бөлімде алған білім мен дағдылар Қазақ хандығының XVI – XVII ғасырлардағы даму үдерісін, біртұтас қазақ мемлекеті болып дамығандығына қандай ішкі және сыртқы факторлар әсер еткендігін түсінуге көмектеседі.
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген.
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
6.3.1.10 қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау	Қасым хан саясатын талдау мақсатында ролдік ойынға қатысады, сұрақ қояды (айтылым дағдысы). ХVІ ғасырдағы Қазақ хандығы Хақназар ханның өлім алдындағы билігі туралы ақпарат бар карточкалар сүйене отырып, негізгі ой түйінді шығарады (оқылым дағдысы). Орбұлақ шайқасын Фермопил шайқасымен салыстырып шағын эссе жазады (жазылым дағдысы).	әлеуметтік топ ақсүйектер қара сүйектер мүліктік теңсіздік жер иелену түрлері хандық орда хан сұлтан уәзір жасақ феодализм аристократия жарғы би	Қ. Жалайыридің Қасым хан туралы осылайша жазған себебі... Хақназар хан...ханға қарағанада...ерекшелінді. Келесі себептер/ факторлар қысқа мерзімді/ орта мерзімді/ ұзақ мерзімді болып келеді. Ең басты өзгерістер / жетістіктер болды… Бұл оқиға /өзгеріс маңызды болды / айтарлықтай, өйткені…
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмек ретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімін басшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу
Берілген бөлім Қазақ хандығының XVI – XVII ғасырлардағы саяси, әлеуметтік - экономикалық дамуын қарастырады.

Оқу мақсаттары

Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері

Мұғалімге арналған ескертпелер

Оқыту ресурстары

6.3.1.10 – қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау;

6.3.2.6 – қазақ хандарының сыртқы саясатын талдау

Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығының күшеюі

Зерттеу сұрағы: Не себепті Қадырғали Жалайыр: «Жәнібек ханның ұлдарының арасында аса белгілі болғаны Қасым хан еді...» деп жазды?

Б Оқушыларды сабақ тақырыбымен таныстырып, Жалайыридың Қасым ханға неліктен бұндай баға бергені туралы сұраңыз. Оқушылар түрлі болжамдар айтуы мүмкін.

Зерттеу мен талдау

Т Топтарға Қасым хан туралы цитаталарды ұсыныңыз. Оқушылар оларды талдай отырып сабақтың сұрағына жауап беретін нақты 3 дәйекті келтіруі тиіс.

Оқушыларға Қасым ханның жүргізген саясатымен терең танысу үшін қосымша мәліметтер ұсыныңыз. Деректерді талдау арқылы келесі аспектілерге аса назар аударылады:

1-ші жұп:Қасым ханның жүргізген ішкі саясатының ерекшеліктерін анықтайды. 2–ші жұп:Қасым ханның сыртқы саясатының нәтижелерін тұжырымдайды. 3- ші жұп: «Қасым ханның қасқа жолы» заңдарын талдап, саяси, экономикалық және мәдени саладағы ықпалын анықтайды.

ДЖИГСО технологиясын пайдалана

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Захир ад-дин Бабыр:«Жұрттың айтуына қарағанда, қазақ хандары мен сұлтандарының бірде-бірі бұл халықты дәл осы Қасым хан сияқты бағындыра алмаса керек. Оның әскерінде 300 мың адам болған»

Хайдар мырза Дулати:«Ол Дешті Қыпшаққа толық билігін таратты, оның халқы миллионнан асты. Жошы ханнан кейін бұл жұртта дәл мұндай күшті хан болған жоқ», — деп жазады.

«Қасым хан Дешті Қыпшақ аймақтарында өз билігін күшейткені соншалық, оның әскерінде 200 мыңнан аса адам болды»,— деп Махмуд ибн Уәли Хайдар Рази:«1515-16 жылдары Қасым хан Жошы ұлысын тәртіпке келтіргендігі сондай, бұдан артықты көз алдыңызға елестету мүмкін емес, оның халқының саны миллионға дейін жетті», — деп хабар береді.

Тарихшы Ал Гафари «Қасым хан Дештінің ханы болды. Шайбани хан

http://550kazakhan.kz/?p=

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010., 373-384 бб.

Материалы по истории Казахских ханств XV – XVIII веков (извлече- ния из персидских и тюркских со- чинений). – Алма-Ата: Наука, 1969. Қасым хан туралы жаңадан та- былған дерек. 2011ж. http://baq.kz/news/3799

Қазақ елі. Қазақстан тарихы.Kazak eli. 3 seriya. Бейнематериал. https://www.youtube.com/watch?v=m T3gMlq26S0

«Қасым ханның қасқа жолы» заңдары туралы мәлімет

http://bilimkozy.idhost.kz/973-asym- han-tsynday-aza-handyy-asym-hanny- osa-zholy-zadary.html

Қасым хан. https://www.youtube.com/watch?v=

Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

Артыкбаев Ж.О. Материалы к ис- тории правящего дома казахов. Ал- маты, 2001.

отырып топтар бір- бірінің ақпаратымен алмасады, сұрақ қойып талқылайды.

Б Бүкіл сынып болып оқушылар Қ.Жалайыри: «Жәнібек ханның ұлдарының арасында аса белгілі болғаны Қасым хан еді...» сөзіне барынша дәлелдер келтіреді.

Б «Ыстық орындық» әдісі арқылы Қасым ханға сұрақ қойылады. Қасым ханның роліндегі оқушы жұптардың сұрақтарына жауап береді.

Б Есте қалған мәліметті тексеру мақсатында «1 минут» ойынын ұйымдастырыңыз.

екеуінің арасында кикілжіндер болып, 1509/10 жылы Шайбани хан оған қарсы аттанды, бірақ жеңіліс тапты», — деп жазады.

Ролдік ойынның барлық мүмкіндіктерін пайдаланыңыз. Қасым ханның ұлықтылығын көрсету үшін оған, хан ием, ұлы мәртебелі деп айтуды сұраңыз. Ролдік ойын кезінде хан киімінде, асатаяқпен отырғаны жөн. Тиісті әуенді қосып қою шынайы образды қалыптастырады.

Сыныптан өз біліміне сенімді бір оқушыны таңдап алып, сынып алдына орындыққа отырғызыңыз (оқушының қалауы бойынша). Ойынның шарты 1 минут ішінде Қасым хан туралы мағлұматты үзбей, айтқанды қайталамай, қатесіз айтып беру. Басқа оқушылар оны мұқият тыңдауы қажет, қате жіберсе қолдарын көтеріп, дұрыс жауабын береді. Немесе сыныптан бір оқушының 10 секунд, келесі оқушы оны жалғастыруға,

одан басқа оқушының толықтыруын да ұйымдастыруға болады.

Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы, «Қазақстан», 1997.

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес тарих)

/ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы: Қазақстан, 1992.

Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.

6.3.1.10 қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау

6.3.2.6 Қазақ хандарының сыртқы саясатын талдау

Хақназар хан кезіндегі Қазақ хандығының сыртқы саясаты

Зерттеу сұрағы: Неліктен Хақназар хан билеген кезеңді Қазақ хандығының «қайта жаңғыруы» деп атайды?

Б Сынып оқушыларына «Хақназар хан кім болған?» бейнематериалын көрсетіңіз.

Тарихи концепт (фокус): себеп және салдар

Мұғалім жаңа сабақтың тақырыбын ашу үшін оқушыларға түрткі болатын сұрақтарды қою керек.

Хақназар хан кім болған? https://www.youtube.com/watch?v=R vS8LWK4i-I

Қазақ елі. Қазақстан тарихы.Kazak eli. 3 seriya. Бейнематериал. https://www.youtube.com/watch?v=m T3gMlq26S0

Хақназар хан туралы мәліметhttp://550kazakhan.kz/?page_

Оқушылар бейнематериалдың негізінде Хақназар ханның тұлғасын төмендегі сұрақтарға жауап беру арқылы ашады: 1.Бейнематериалда қай кезеңді баяндайды?

Неліктен оны қазақтар мен қырғыздардың ханы деп атаған?
Хақназар хан кезінде қазақ хандығының жағдайы қандай болған?

Зерттеу сұрақтары:

Хақназар хан тұсында қазақ хандығының территориясында қандай өзгерістер болды?
Неліктен Хақназар хан билеген жылдар Қазақ хандығының «Қайта өрлеуі» деген атқа ие болды ?

Зерттеу және талдау

Т Оқушыларды топқа бөліп, Хақназар ханның жүргізген ішкі және сыртқы саясаты туралы ақпараты бар карточкалар таратыңыз (карточкалар мысалы оқыту ресурстары бағанында көрсетілген). Оқушылардың міндеті Хақназар ханның сыртқы саяси бағыттарын талдап, нәтижелерін тұжырымдау.

Б Сыныптық талқылау ұйымдастыру үшін келесі сұрақты қойыңыз:«Хақназар ханның сыртқы саясаттығы негізгі мақсаты неде болды?». Оқушылар алған білімдерінің негізінде Хақназардың қазақ жерлерін біріктіруді көздегені туралы қорытынды жасап, картада Қазақ хандығы аумағының Хақназар хан тұсындағы өзгерістерін көрсетеді.

Интерпретация

Т Оқушыларға алған білімдерінің

Карточкадағы ақпарат келесі мазмұнды қамтуы тиіс:

Хақназар ханның Ресей мемлекетімен қарым- қатынасы.
Хақназар ханның Ноғай Ордасына қатысты ұстанған саясаты.
Хақназар ханның Бұхара ханы ІІ Абдолламен ант беріскен шарт жасауы.

id=1051

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010., 393-408 бб.

Қазақ хандығының қайта дәуірлеуі. Хақназар хан (1538-1580 жж

http://1referat.kz/kazakstan- tarixy/qazaq-xandygynyn-qajta- dauirleui-xaqnazar-xan-1538-1580- zhzh.html

XVI - XYII ғ.ғ. Қазақ хандығы http://massaget.kz/layfstayl/bilim/gum anitarly-ylymdar/449/

Материалы по истории Казахских ханств XV – XVIII веков (извлече- ния из персидских и тюркских со- чинений). – Алма-Ата: Наука, 1969. Мысалы, келесі ақпараты бар карточкалар таратуға болады:

«Аласапыран кезең – бұл ХVІ ғасырдың 20-50 жылдарын қамтыған Қазақстан тарихының бір кезеңі».

«ХVІ ғасырдың 20-50 жылдары қазақ билеушілері арасындағы саяси тұрақсыздықпен сипатталады».

« Ішкі қырқыстардың кері нәтижелері сыртқы саяси жағдайда да білінді. Қазақ билеушілеріне қарсы моғол және

негізінде сахналық қойылым дайындауға тапсырма беріңіз.

1- топ Хақназардың қазақ-өзбек байланысындағы ролін көрсету.

топ Хақназардың қазақ-орыс қарым қатынасындағы ролін көрсету.
топ Хақназардың шаруашылықты дамытудағы ролін көрсету.

Критерийлері:

1. Ролге енуі.

Тарихи мазмұндылығы. 3, Креативтілігі.

4. Оқиға желісін жеткізуі.

Ж Хақназар хан билеген кезеңді Қазақ хандығының «Қайта өрлеуі» деп атайды? сұрағына оқушылар ПТМС формуласында жауап айтады, немесе РАФТ технологиясын қолданып Хақназар ханның атынан бүгінгі ұрпаққа хат жазады. Мысалы: «Мен нені өзгертер едім» тақырыбында хат жазуға болады.

РАФТ технологиясы: Р- рөл

А- аудитория Ф- формат

Т- технология

өзбек хандарының одағы қалыптасты».

«Қазақ хандығын қалпына келтіру әрі нығайтудың жаңа кезеңі Қасым ханның ұлы Хақназардың хан болуымен (1538-1580) байланысты».

«Хақназар Қазақстан тарихына ең жігерлі, икемді, көреген, қазақ билеушілері бірі ретінде кірді».

Мысалы, «Хақназар хан Қазақ хандығының Жайық жағасындағы жағдайын нығайтып,ол жерлерден ноғай мырзаларын ығыстыруға бағыт алды. 1568ж. және 1577ж. Ноғай ордасына қарсы жорықтар жасады».

«ХVІ ғасырдың 60-70 жылдары Сібір хандығымен табан тірескен күрес жүргізді. Хақназар әскері Тобылдың жоғарғы жағындағы жерлерді басып алып, осы жердегі башқұрт руларының басым бөлігін қол астына алды».

««ХVІ ғасырдың 70-80 жылдары Мауараннахрда Абдаллах басқарған мықты мемлекетпен «достық пен әскери одақ туралы ант беріскен келісім» жасасты. Одақ Ташкенттің билеушісі Баба сұлтанға қарсы бағытталды».

«Хақназар келісімге Баба сұлтанға қарсы соғысқа қатысты. Қазақ жасағы Түркістан мен Сауран

аймақтарын басып алды».

«1571-1572 жылдары Мәскеу билеушісі Иван Грозныймен елшіліктер алмасуы болып өтті».

«Хақназар хан тұсында соғыс қимылдары тоқтап, бейбітшілік орнады, қазақтардың орта Азия халқымен сауда – саттық қарым- қатынасы, экономикалық байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі жағдайын жақсартуға, халқының шаруашылық өмірінің оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар Қазақ хандығы нығайып, қайта дәуірлей түсті»

Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

Артыкбаев Ж.О. Материалы к ис- тории правящего дома казахов. Ал- маты, 2001.

Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы, «Қазақстан», 1997.

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес тарих)

/ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы: Қазақстан, 1992.

Левшин А.И. Описание киргиз-

казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат»,

1996.

6.3.1.10 – қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау;

6.3.2.6 – қазақ хандарының сыртқы саясатын талдау

Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығының оңтүстік шекараларының нығаюы

Зерттеу сұрағы: Тәуекел хан қазақ жерлерін біріктіру мақсатында қандай саясат ұстанды?

БЫМ Слайд түрінде Бұхар тарихшысының айтқан цитатасы мен суретті шығарып қойыңыз; «Ол дүниедегі ең батыр, батыл және ер, сонымен қатар, Дешті Қыпшаққа даңқты болды». Бұхар хандығының тарихшы Хафиз-и Таныш.

Б СБР материалын тыңдатып, Тәуекел хан таққа келген кездегі Қазақ хандығының саяси жағдайына шолу жасаңыз.

Оқушылар саяси жағдайларды ескере отырып, өздерін Тәуекел ханның орнына қойып, алдағы саясатына/іс әрекетіне болжам жасайды. Ойларын жұппен бөлісіп бір-бірінен сұхбат алады немесе ақылдасады. Жұптан бір бала сыныпқа ой-пікірін айтады.

Зерттеу және талдау

Б. Тәуекел ханның сыртқы саясатын баяндайтын мәтін таратыңыз.

Т Оқушыларды топқа бөліп, зерттеу тапсырмаларын беріңіз.

1-топ. Тәуелдің Орта Азияға жорықтарын картада көрсетіп, жеңістердің

Тарихи концепт (фокус): себеп-салдар

Негізгі ойларды сынып оқушылары талқылайды, мұғалім тақтаға жазып отырады.

Картада Мауереннахр шекарасы белгіленуі қажет.

Картамен жұмыс жасағанда түрлі түсті стикер немесе маркер қолдану қажет.

Мысалға:

-1583 жылы Қазақ хандығына қосылған қалалар.

-Қазақ хандығының беделін арттырған

http://blogtime.kz/uploads/images/00/ 11/32/2015/05/30/81ba76.jpg

Тәуекел хан туралы СБР материалы

http://e- history.kz/kz/scorm/course/217

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010.,411-420 бб.

Материалы по истории Казахских ханств XV – XVIII веков (извлече- ния из персидских и тюркских со- чинений). – Алма-Ата: Наука, 1969. Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. - Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1961.

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес тарих)

/ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. –

маңыздылығын ашады.

2- топ. Тәуекелдің Ресейге елшілік жіберудегі себебін анықтап, нәтижесін баяндайды.

3- топ. Тәуекел ханға мінездеме жазады.Ханның дипломатиялық шеберлігін, ерлігін сипаттайтын жеке қасиеттерін көрсетеді. Топтар ДЖИГСО әдісі арқылы өздерінің зерттеген тақырыптарымен бір-бірімен ақпарат алмасады.

Б Оқушылар алдыңғы алған білімдерін пайдалана отырып, топ ішінде Тәуекел мен Хақназар хандардың ішкі және сыртқы саясатының ұқсастықтары мен ерекшеліктерін Венн диаграммасы арқылы салыстырады.

Т/Б Қорытынды ретінде Тәуекел ханның Мәуереннахрға жасаған жорықтары немен аяқталғаны туралы оқушыларға ойларын 5 сөйлеммен түйіндеп дәптерге жазуды тапсырыңыз.

шайқас.

-1598 жылы жазындағы жорық бағыты, басып алған қалалар.

Алматы: Қазақстан, 1992.

Тәуекел хан http://kitaphana.kz/ru/downloads/refer atu-na-kazakskom/239-tarikh/2831- tuekel-han.

Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

Артыкбаев Ж.О. Материалы к ис- тории правящего дома казахов. Ал- маты, 2001.

Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы, «Қазақстан», 1997.

Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.

Қазақтың ұлы хандары http://spishi.kz/3146- 1178aza1179ty1187-1201ly-

handary.html

6.3.1.10 – қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау;

6.3.2.6 – қазақ хандарының сыртқы саясатын талдау

Есім хан билігі кезіндегі Қазақ хандығы бірлігінің нығаюы

Зерттеу сұрағы: Есім хан Қазақ хандығының біртұтастығын қалай сақтап қалды?

Б Оқушылардан Есім ханды неліктен

«Еңсегей бойлы Ер Есім» деп атағаны туралы өз болжамдарын сұраңыз.

Ж/Т Есім ханның билік жүргізген кезеңі туралы бейнематериалды ұсыныңыз.

Бейнематериалмен жұмысты тиімді түрде

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Есім хан туралы бейнематериал немесе суреттер көрсетуге болады.

«Еңсегей бойлы ер Есім» бейнематериал: https://kaztube.kz/video/216409

Есім хан туралы бейнематериал: http://e- history.kz/kz/scorm/course/217

ұйымдастыру үшін алдын-ала оқушыларға төмендегі сұрақтарды беріңіз.

Есім ханның алдында қандай маңызды міндеттер тұрды?
Сыртқы саясаты қандай болды?

Зерттеу және талдау

Б Оқушыларға Есім ханның мемлекетті басқаруы туралы айтылған зерттеушілердің пікірлері мен деректер ұсынып, сыртқы саясаттағы басты бағыттары мен нәтижелерін анықтап, талдатыңыз.

Т Оқушыларды екі топқа бөліп, Есім хан тұсындағы қазақ хандығындағы ішкі саяси жағдайды талдау мақсатында келесі тапсырманы орындатыңыз.

топ: Оқушыларға Марғасқа жыраудың

«Еңсегей бойлы ер Есім» жырынан үзінді беріледі. Алдыңғы алған білімдерін қолдана отырып, жыр мазмұны арқылы қазақ хандығындағы саяси шиеленістің себеп - салдарын анықтайды.

топ: «Қатаған қырғыны» оқиғасының себеп-салдарын деректі материалдарды пайдалана отырып дәлелдейді.

М Төмендегі сұрақтар арқылы оқушыларды ізденіс жұмысын жүргізуге жетелеңіз.

Бұл деректерде қандай оқиға сипатталады?
Есім хан мен Тұрсын ханның арасында неліктен қарама – қайшылық пайда болды?

Зерттеушілердің пікірі мен деректі материалдарды алдын-ала дайындаңыз.

М. Тынышбаев Есім ханның қызметін былайша бағалаған: "Қазақ хандығы... Есім хан билеген кезеңде толық аяқталған құрылымға айналады. Есім ханның тұсында 1625 жылы бұрын Хиуа иелігі болып келген наймандар келіп қосылды, тек қоңыраттар ғана Бұхардан бөлініп, XVIII ғасырдың ортасында ғана келді»

Марғасқа жырау «Еңсегей бойлы Ер Есім» жырынан үзінді:

«Ей, Қатағанның хан Тұрсын, Кім арамды ант ұрсын.

Жазықсыз елді еңіретіп, Жер тәңірісіп жатырсың. Хан емессің қасқырсың, Қара албасты басқырсың, Алтын тақта жатсаң да, Ажалы жеткен пақырсың! Еңсегей бойлы Ер Есім

Есігіңе келіп тұр:

Алғалы тұр жаныңды,

Шашқалы тұр қаныңды!».

«Қатаған қарғыны» оқиғасы туралы

Есім хан туралы матін;http://www.tarih- begalinka.kz/kk/history/medieval/figu res/esim/

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010, 425-428 бб.

Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. - Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1961.

Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

Артыкбаев Ж.О. Материалы к ис- тории правящего дома казахов. Ал- маты, 2001.

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

	3. Тұрсын ханмен жүргізілген соғыстың қандай салдары болды? Интерпретация Ж Оқушыларға Тұрсын ханның іс- әрекетіне «опасыздық, сатқындық, адалдық, елжандылық» ұғымдарын қолданып ауызша баға беруді тапсырыңыз. Осы фактілерді талдау нәтижесінде оқушылар Есім ханның Тұрсынды неліктен өлтіргенін түсінулері керек. М Есім хан Қазақ хандығының біртұтастығын қалай сақтап қалды? сұрағын қойып сабақты қорытындылаңыз.	деректі материалдарды алдын-ала ықшамдап дайындаңыз.	Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. –
		Мысалы, «1613 ж. Имамкули хан қазақ сұлтаны Тұрсынды Ташкент билеушісі деп жариялады. Өз атынан теңгесін соғып, жер салықтарын өз пайдасына ала бастады». «Есім хан қалмақтарды шабуға	Алматы: Жалын, 1993. Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.
		кеткенде, Тұрсын сұлтан жағдайды
		пайдаланып, басып алу және оның
		адамдарын қырып салу үшін Түркістанға,
		Есім ханның ордасына әскерін жіберген.
		Жауынгерлер көптеген адамдарды қырып,
		Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын
		қолға түсірген».
6.2.2.3 – көшпелілердің әскери өнері жетістіктерін сипаттау; 6.3.2.7 – Орбұлақ шайқасындағы қазақ жасағының әскери өнердегі шеберлігі мен ерлігін бағалау	Жәңгір хан және қазақ-жоңғар қарсылығы Зерттеу сұрағы: Орбұлақ шайқасының әлемдік әскери өнер тарихындағы алатын орны қандай? М Найманбаевтың «Орбұлақ» картинасын экраннан көрсетіп, оқушылармен диалог құрыңыз. не көрдіңіз? нені байқадыңыз? не сезіндіңіз? Б Оқушыларға Орбұлақ шайқасы туралы бейнематериал көрсетіп, оқиға төңірегінде түсінік қалыптастырыңыз. т.б.	Тарихи концепт (фокус): ұқсастық пен айырмашылық Орбұлақ картинасы	Орбұлақ шайқасы туралы бейнематериал: http://vk.com/video279418580_17173 4030?list= Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010. Материалы по истории Казахских ханств XV – XVIII веков (извлече- ния из персидских и тюркских со- чинений). – Алма-Ата: Наука, 1969. Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи (XV-XVIII в.в.) - Алма- Ата: Гылым, 1991.

Зерттеу сұрақтары:

Орбұлақ қай жерде орналасқан?
Қазақ сарбаздарының қолбасшысы кім болды?
Батыр қонтайшының әскерінің саны қанша болған?
Орбұлақ шайқасында қазақ жасағы тарапынан қандай ұтымды әскери тәсілдер қолданылды?
Жеңіске жеткізген бірнеше себептерді атаңыз.
«Жанкештілік» деген ұғымды қалай түсінесіздер?

Зерттеу мен талдау

Б/Т Оқушыларға бірнеше дерек көздерінен мәтін ұсыныңыз.

Оқушылардың мақсаты әртүрлі дерек көздері арқылы сұрақтарға жауап табады, деректер арасындағы байланыстарды салыстырады. Орбұлақ шайқасындағы Жәңгір ханның ерен ерлігін, қолбасшылық дарынын анықтайды. Орбұлақ шайқасындағы жеңіс себептерін анықтап, бұл себептердің негізгісін таңдайды.

топ: Орбұлақ шайқасының қысқа және ұзақ мерзімді себептерін анықтау.
топ: Қазақ жасақтарының ерлігін сипаттау.
топ: Фермопил шайқасымен салыстыру.
топ: Орбұлақ шайқасында қолданылған әскери өнердің ерекшеліктерін талдау.

Б/Т Сынып алдында әрбір топ өз жұмыстарын таныстырып, өзіндік ой-

Қазақ жоңғар соғысы туралы бірнеше дереккөздерін ұсыныңыз.

Тақырыптың әртүрлі мәселелеріне кітаптар, вебсайт т.б. ресурстар арқылы зерттеу жүргізуді тапсырыңыз.

Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. - Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1961.

Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

Артыкбаев Ж.О. Материалы к ис- тории правящего дома казахов. Ал- маты, 2001.

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес тарих)

/ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы: Қазақстан, 1992.

Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.

Орбұлақ шайқасы. Тарихи шығармалар. - А., 2003.

қорытындылайды. Топтардың бір – біріне сұрақ қоюын ұйымдастырыңыз.

Интерпретация

Т/Ж Шығармашылық жұмыс ұйымдастырыңыз.

Мысалы,

Журналист ретінде Жәңгір ханмен сұхбат жүргізу;
Оқиғаның желісінде рөлді сомдау;
Орбұлақ шайқасының көрінісіне макет жасау.

Б Оқушыларға Жәңгір ханның, Орбұлақ шайқасы өткен аймақтың, қазақ сарбаздары құрметіне қойылған ескерткіш тастың суреттерін көрсетіңіз.

2008 жылы 15 желтоқсанда Тәуелсіздік мерекесіне арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзінде Елбасы Н.Ә.Назарбаев: «Орбұлақ пен Аңырақайдағы тарихи маңызды жойқын жеңістер де Азаттықтың ақ туы астында желбіреді», деп бұл бақытты күнге сол жеңістердің арқасында

жеткенімізді айрықша атап өткенін айтып, сабақты қорытындылаңыз.

Орбұлақ ескерткіші

6.3.1.10 – қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау;

6.3.2.6 – қазақ хандарының сыртқы саясатын талдау

Тәуке хан тұсындағы қазақтардың қоғамдық-құқықтық жүйесі

Зерттеу сұрағы: Неліктен А.Левшин Тәуке ханды «Дала Ликургі» деп атады?

БЫМ Оқушыларға Тәуке ханның және Ликургтың суретін көрсетіп, келесі сұрақтарды қойыңыз:

Тарихи концепт (фокус): дәлел

Государственная реформа Ликурга в Спарте

http://myths.su/conte/Gosudarstvenna ya-reforma-Likurga-v- Sparte.htmlЛевшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз- кайсацких, орд и степей. – Алматы:

«Санат», 1996.

Қазақстан тарихы көне заманнан

бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010

Суретте кімдер бейнеленген ? Ликург кім болуы мүмкін?

Неліктен Левшин Тәуке ханды Ликургпен байланыстырады ?

Оқушылардың болжамдарын тыңдаңыз.

Б Тәуке хан туралы бейнематериал көрсетіп сәйкестендіру тапсырмасын орындатыңыз.

Би А Ақшалай немесе заттай төленетін шығынның мөлшері.
Жарғы Ә Сот үкімі бойынша

қылмыс жасады деп танылған адамдарға қолданылатын мәжбүрлеу шарасы.

Құн Б Дәстүрлі қазақ қоғамындағы сот төрелігін жүрізуші.
Жаза В Құқық бұзылушылықтың бір түрі.
Қылмыс Г Әділдік деген

ұғымды білдіреді. Қазақтардың бұрыннан келе жатқан әдеттегі құқық нормалары.

Б Оқушыларға Тәуке ханның жүргізген сыртқы саясаты мен «Жеті Жарғы» заңдар жинағы туралы қысқаша презентация арқылы мәлімет беріңіз.

Зерттеу сұрақтары:

Ликург Тәуке хан

Оқушылардың болжамдарын тыңдап алып А. И. Левшин, Ликруг туралы ақпарат беріп өтіңіз.

Бұл сәйкестендіру тапсырмасын орындау арқылы оқушыларда Тәуке ха тұсындағы билік жүйесінің ерекшелігі мен билер кеңесінің рөлі туралы түсініктері қалыптасады.

Тәуке хан туралы бейне материал http://e- history.kz/kz/video/view/470#sconten t

«Алып тұлғалар». Тәуке хан

https://kaztube.kz/video/216057

Материалы по истории Казахских ханств XV – XVIII веков (извлече- ния из персидских и тюркских со- чинений). – Алма-Ата: Наука, 1969. Султанов Т.И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. – Алматы, 2001.

Артыкбаев Ж.О. Материалы к ис- тории правящего дома казахов. Ал- маты, 2001.

Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи (XV-XVIII в.в.) - Алма- Ата: Гылым, 1991

Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз- қазақ һәм хандар шежіресі. Астана, 2008.

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі /Дайындаған С.Дәүітов. – Алматы: Жалын, 1993.

Халид К. Тауарих хамса (Бес тарих)

/ауд. Б.Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы: Қазақстан, 1992.

Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.

Материалы по казахскому обычно- му праву: Сб. /Научно-популярное

1. Тәуке хан неліктен «Әз-Тәуке» деген атқа ие болған?

Тәуке хан заманы неліктен «Алтын ғасыр» деп еске алынады?
Тәуке хан неге билер кеңесіне сүйенді?

Зерттеу мен талдау

Т/Ж Берілген қысқаша мәліметтен кейін оқушыларға Қазақ хандығын нығайту жолындағы Тәуке ханның қызметі туралы мәтін мен «Жеті жарғыдан» үзінді ұсыныңыз.

Т 1 -топ. Тәуке ханның сыртқы саяси бағыттарын талдап, нәтижелерін анықтайды.

2 және 3 топтар «Жеті жарғы» заңдар жинағының кейбір баптарынан үзінділерді талдап, бүгінгі күнгі нормалармен салыстырады. Жетістіктері мен кемшіліктері бойынша өз пікірлерін білдіреді.

топ. Отбасы мен неке 3-топ. Қылмыстық істер 4-топ. Жер дауы Интерпретация
1. топ. Тәуке ханға саяси қайраткер ретінде мінездеме береді.
2. топ. Тәуке ханға заң шығарушы тұлға ретінде мінездеме береді.

Б Тәуке хан «Дала Ликургі» деген Левшиннің тұжырымын қорытындылау үшін әр топ бір дәйек келтіреді.

Презентацияны 3 слайдтан аспайтындай етіп жасау керек.

1- слайд – Тәуке ханның жүргізген сыртқы саясатына (бағыттар арқылы көрсетуге болады: Тәуке хан тұсындағы қазақ – орыс, қазақ – ойрат қатынастары)

слайд– билер, билер кеңесі, қызметіне

3- слайд– «Жеті Жарғы» заңдар жинағына («Жарғы» сөзі әділдік ұғымын білдіргенін) және Тәуке ханның тұсында Қазақ хандығы бір орталыққа бағынған мемлекет болғанына арналуы тиіс.

издание. – Алматы: Жалын, 1998 Қазақ хандығын нығайту жолындағы Тәуке ханның қызметі

http://massaget.kz/layfstayl/bilim/gum anitarly-ylymdar/513/

Жеті жарғы http://tarih- begalinka.kz/kk/timetravel/page3257/

Мысалы: Жеті жарғыда «қанға қанмен, мертіктірсе мертіктірумен кек қайтару».

-Ұрлық,тонау, зорлық, зинақорлық жасағаны үшін өлім жазасына кесілсін.

Құн төлеу. Ер кісі үшін-1000 қой, әйел үшін-500 қой. Бас бармақ – 100 қой, шынашақ-20 қой.
Сұлтанды немесе қожаны өлтірген адам өлтірілген адамның туыстарына 7 адамның құнын төлейді. Сұлтанды немесе қожаны тіл тигізіп, ренжітуші 9 мал, ал соққыға жығушы 27 мал айып төлейді.
Өзін-өзі өлтіруші зираттан оқшау жерге жерленеді.
Ата – анасы өз балаларын өлтіргені үшін ешқандай жазаға тартылмайды.

-«Кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) – қара сиырға

немесе қара есекке теріс мінгізіп,

Кейіпкерге мінездеме жазу келесі критерийлерге негізделуі қажет:

кейіпкердің өмір сүрген ортасы
өмірбаяны, қызметі, тұлғалық қасиеттері
тарихи орны.

Тапсырманың соңында бүкіл сынып

«Жеті жарғының» қоғамдық қатынастарды реттеудегі ролі зор болғанына және Тәуке ханның шынымен

де «Дала Ликургі» атанғанына көздері жетуі тиіс.

мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек». Ата-анасын туған баласы ренжітіп, қарсы келіп қол жұмсаса, онда ол баланы ата-анасы өлтіремін десе де ерікті, сұраусыз болады.

6.1.2.1 – Қазақ хандығындағы әлеуметтік топтардың орнын анықтау;

6.3.1.11 – қоғамдық- саяси өмірдегі сұлтан, би, батыр,

жыраулардың қызметтерін сипаттау

Қазақ хандығының әлеуметтік құрылымы

Зерттеу сұрағы: Әлеуметтік топтар қазақ қоғамында қандай рөл атқарды?

Б Оқушыларға хан, би, батыр, уәзір, төлеңгіттер, қарапайым халық т.б. сипаттайтын мәтінді карточка түрінде ұсыныңыз. Оқушылар оның кім екенін ажыратып, қандай әлеуметтік топқа жататынын анықтайды.

Зерттеу сұрақтары:

Қазақ қоғамы қандай әлеуметтік топтар мен таптарға жіктелді?
Әрбір әлеуметтік топ өкілдері қандай қызмет атқарды?
Хандардың, би, батырлардың басшылық рөлі мен шешімдері қаншалықты маңызды болды?

Зерттеу және талдау

Б/Т Зерттеу сұрақтарын ашатын мәтін

Тарихи концепт (фокусы): маңыздылық

Карточка үлгісі

Ол әскердің жоғарғы басшысы да қызметін атқарады. Оның елден іріктеп алған шағын жасағы болады. Ол елін, жерін сыртқы жаулардан қорғауға міндетті. Өзге мемлекеттермен жоғарғы дәрежеде келіссөздер жүргізеді.

Мәтінді алдын-ала дайындаңыз. Мәтін кестеде көрсетілген үш кезең бойынша әлеуметтік топтардың қоғамдағы орнын

Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010.

Материалы по казахскому обычно- му праву: Сб. /Научно-популярное издание. – Алматы: Жалын, 1998.

Артықбаев Ж.О. Қоғам және этнос (XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы). – Павлодар, 2004.

Левшин А.И. Описание киргиз- казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996.

ұсыныңыз. Оқушыларға қазақ жеріндегі халықтардың әлеуметтік топтарының даму сатысын кезеңдермен салыстыру тапсырмасын орындатыңыз.

Оқушылардың мақсаты мәтіннен алған мәліметті пайдаланып, төмендегі кестеге әлеуметтік топтардың көрсетілген кезеңдер бойынша айырмашылығы мен маңызын ашып жазу. Әр топ кезеңдер бойынша басты 2 немесе 3 айырмашылығы мен маңызына тоқталып, өзіндік ой қорытынды жасайды.

Интерпретация

ашатындай ықшамдалып берілуі қажет.

Жылқы бейнесі

Артықбаев Ж.О. Қоғам және этнос (XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы). – Павлодар, 2004.

Әлеуметтік топ: http://el.kz/m/articles/view/%D0%90

%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0% B9%D0%B5%D0%BA-1

Әлеуметтік топтардың қазақ қоғамында атқарған рөлінің маңыздылығын ашу мақсатында келесі тапсырманы орындатыңыз.

Т/Ж Әр топқа әлеуметтік топтардың (хан, би, сұлтан, батыр, рубасы, уәзір, төлеңгіттер, қарапайым халық, құл) аттары жазылған кескін парақты таратыңыз, Оқушылар әрбір әлеуметтік топты қоғамдағы рөліне қарай жылқы бейнесіне орналастырып, не себепті осылай орналастырғандарын түсіндірулері қажет.

М Жоғарыда орындалған тапсырмаға сәйкес «Қазақ қоғамындағы әлеуметтік топтар хандықты нығайтуда қандай рөл атқарды?» деген сұраққа қайта оралып оқушылар ойларын тұжырымдап, сабақты қорытындылаңыз.

Қазақстан тарихы. 6 сынып. Негізгі мектеп
6.4В XVI – XVII ғасырлардағы экономика мен мәдениет
Осыған дейін меңгерілген білім
Түркі халықтарының тұрмысы, салт – дәстүрі, шаруашылығы, рухани және материалдық мәдениеті, дүниетанымы және жалпы көшпелі өркениеттің жетістіктерін біледі
Контекст
Берілген бөлім Қазақстан территориясындағы XVI –XVIIғасырлардағышаруашылық пенмәдениет жетістіктері туралы түсінік қалыптастырады
Осы бөлімдегі «Қазақстан тарихы» пәнінің тілдік мақсаттары
Төменде оқушыларға қажетті ғылыми тіл қамтылған тілдік мақсат үлгісі берілген.
Пәндік мақсат	Тілдік мақсат	Пәнге қатысты лексика мен терминология	Диалогқа/жазылымға қажетті тіркестер
6.4.1.2 – көшпелілердің шаруашылық өмірінің ерекшеліктерін анықтау 6.2.2.1 күй, аңыз, шежіре, эпостық жырлардың тарихи дереккөзі ретіндегі маңыздылығын айқындау	XVI – XVII ғғ жырлардағы және шежірелердегі қоғам өмірінің көрінісін сипаттайды (айтылым дағдысы). 2. Киіз үй және жылқы малының қасиеттері туралы қысқаша бейне ролик тамашалайды (тыңдалым дағдысы). Киіз үй жабдықтары мен маңыздылығы туралы жазады. (жазылым)	күй жыршы шежіре айтыс өнері ауыз әдебиеті жырау киіз үй сүйегі аспап ұсталық ғұлама тарихи шығарма жылнама, шежіре, көшпелі, жартылай көшпелі отырықшы мал шаруашылығы жайлау, күзеу, қыстау көктеу, ұғымдарын қолданады	XVI –XVII ғасырлардағы мәдениет көшпелі қоғамды...сипаттайды Жырлардың негізгі тақырыптары............................. Киіз үй көшпелілердің материалдық мәдениетінің ең жоғарғы үлгісі саналады.......................................... Жылқы малының артықшылығы көрінеді... Біздің анықтағанымыз... Біздің тобымыздың ойынша.... Ең басты өзгерістер / жетістіктер болды…
Тілдік мақсаттың өзге үлгілерін құру және ғылыми тілді оқыту үшін қосымша көмекретінде жоғарыда келтірілген «Тілдік мақсаттар туралы» бөлімінбасшылыққа алыңыз.
Қысқаша шолу
Берілген бөлім оқушыларға XVI –XVII ғасырлардағы шаруашылық пен рухани және материалдық мәдениеттегі еркешеліктерді, жетістіктерді түсінуге мүмкіндік береді: қазақ фольклоры, батырлық жырлар, ақын жыраулардың шығармашылығы, киіз үй түрлері, әдет-ғұрып пен салт-дәстүр, ұлттық тағамдар, ұлттық ойындар, киім-кешек, ұлттық құндылықтар.

Оқу мақсаттары	Ұсынылатын оқыту іс-әрекеттері					Мұғалімге арналған ескертпелер	Оқыту ресурстары
6.2.2.1 күй, аңыз, шежіре, эпостық жырлардың тарихи дереккөзі ретіндегі маңыздылығын айқындау	XVI – XVII ғасырлардағы қазақтардың рухани мәдениеті Зерттеу сұрағы: XVI – XVII ғасырлардағы қазақтардың рухани мәдениетінде халық өмірі қалай көрініс табады? БЫМ Оқушыларға «Кеңес» күйін тыңдатар алдында келесі сұрақтарды беріңіз: Күйден қандай әсер алдың? Күй арқылы күйші нені/қандай ойды жеткізгісі келді? Б «Саусақ ұшындағы білім» әдісі арқылы оқушылардың ұғымдарды қаншалықты білетіндіктерін кестеге мысалдарды орналастыру арқылы анықтаңыз. Анықтама жазылған кестені слайд арқылы көрсете отырып, ұғым атауларын анықтатыңыз.					Тарихи концепт (фокус): дәлел Оқушылардың күйді тыңдау арқылы алған әсерлерін еркін жеткізе білуге қолдау көрсетіңіз. Кілтті сөздер: Балбырауын, Сарыарқа, Жеті ата, Қыз Жібек, Қозы көрпеш-Баян сұлу, Алпамыс батыр, Қобыланды батыр, Алаша хан, Жиренше шешен, Алдар көсе, Қожанасар, Шықбермес Шығайбай, Жошы хан	«Кеңес күйі» Ә.Дүңшіұлы, К.Мақайұлы http://www.ulas.kz/kk/audiolar_%D 0%9A%D2%AF%D0%B9%20%D0 %BA%D2%AF%D0%BC%D0%B1 %D1%96%D1%80%D1%96_140_1 #.VrLJabKLTrc Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010. Казахи: историко- этнографическое исследование. – Алматы, 1995. Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық /Құрастыр. М.Мағауин, М.Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1989. Сейдімбек Ақселеу.Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. – Алматы «Санат» 1997 ж.
		?- музы- калық аспапта орында- латын музыка- лық шығарма.	?- (арабша- бұтақ, тармақ) ха- лықтың шығу тегін, тара- луын ба- яндайын	?- оқиға желісі бел- гілі бір адамдардың атына, іс- әрекетіне байланысты туындаған ертегілер- дей әсіре қиялдау кездесетін	?- тарихи кезеңдегі батырлардың сыртқы жау- ларға қарсы ерлік күресін, ха- лықтың тұрм ыс- салтын, әдет- ғұрпын, наны м- сенімін, көңі

әңгіме.

шығарма.

л-күйін, се- зімін бейнелейтін шығарма.

Ресурстар бағанындағы сілтемелерге сүйеніңіз

Уақыттың көлеміне қарай рөлдік ойынды ұйымдастыруға болады

Рөлдік ойынды сомдату үшін топтарға ортақ критерийлер беріледі.

БАБАЛАР СӨЗІ: Алаша хан, Жошы хан туралы аңыз http://www.inform.kz/kaz/article/28 30509

Kazak Alpamys Batyr, (Қазақ Алпамыс Батыр)

https://www.youtube.com/watch?v= a6c_nQK-93A

Б/Т Зерттеу сұрағы

Күй, аңыз, шежіре, эпостық жырлар сол замандағы тарихи оқиғалар туралы қандай ақпарат береді?
Күй, аңыз, шежіре, эпостық жырларда халықтың рухани-материалдық өмірі қалай бейнеленеді?

Зерттеу мен талдау

Оқушылар төмендегі критерийлерді басшылыққа ала отырып, жыр, күй, аңыз, шежірелерден келтірілген үзінділерді талдайды.

1- топ «Алаша хан»

топ «Алпамыс батыр» 3- топ «Шыңғыснама» Критерийлері:

1. Жыр, күй, аңыз, шежіреде кездесетін адам аттарын анықтау

2. Жылдар мен тарихи кезеңдерді анықтау

3. Жыр, күй, аңыз, шежіреде сипатталатын тарихи оқиғаларды анықтау

4. Зерттеліп отырған тарихи кезең үшін берілген деректер қандай құнды ақпарат береді?

5. Зерттелген деректердің нәтижесінде екі негізгі қорытынды жасау.

Интерпретация

Т Оқушыларды топқа бөліп, дереккөздер ұсынып, критерийлер бойынша рөлдік ойынды сомдатыңыз.

Критерийлері:

1. Тарихи кезеңді аша білуі.

2. Кейіпкер бейнесін сомдай білуі.

3. Актерлік шеберлігі.

4. Топтың толық қатысуы.

1- топ. Алаша хан немесе Жошы хан туралы аңыз желісінде тарихи оқиғалар туралы ақпарат береді. 2-топ. Жырдағы батырлар образын, халықтың тұрмысын бейнематериалдардан үзінді көру арқылы бейнелейді. Мысалы; Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын, Ер Сайын батырлар жырынан үзінді)

3-топ.Өтеміс қажының «Шыңғыснама» шығармасындағы аңыз кейіпкерлерін сомдайды.

Алаша хан немесе Жошы хан рөлдерінің бірін сомдатуына болады.

Берілген тапсырмадағы батырлардың біреуін ғана сомдата алады.

Мұғалім қалауынша 3 топтың тапсырмасының орнына Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди», Қадырғали Жалайыридің «Жами-ат-та- варих», Әбілғазы шежіресінен мәліметтерді қолдануына болады.

QazaqTarix by Ali Nurqoja (page 360)

http://issuu.com/alinurqoja/docs/qaz aqtarix/360

. Х. Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі тарихи – танымдық деректер.

http://e- history.kz/kz/contents/view/2032

“Шыңғыснама” (Шыңғыстың өмірбаяны). XVI ғасырдың орта шенінде жазылған шығарма. Бұл тарихи шығарманың авторы Өтеміс қажы. Өтеміс қажының “Шыңғыснама” атты тарихи шығармасында Қыпшақ даласын билеген Жошы хан әулетінің тарихы баяндалады. Тарихи шығармалардың алғашқы тараулары ел аузынан таралған аңыз-әңгімелерден құралған. Сонымен қатар бұл шығармада көптеген тарихи мәліметтер нақты деректер бойынша жазылған. Бұл еңбектің Қазақстан тарихының XIV ғасырдағы этносаяси, әлеуметтік-мәдени, шаруашылық мәселелерін шешуде маңызы өте зор. Еңбек Шыңғыс ханнан бастап оның ұрпақтарының XIV

ғасырдың аяғына дейінгі аралықта көмескі болып жүрген тарихи оқиғалардың ашылуына

көмектеседі. “Шыңғыснамада”

Дешті Қыпшақ халқының мал өсіруге байланысы мерзімді көші- қон мәселесіне ерекше назар аударылған. Онда қыстау, жайлауға көшу, оның малдың басын көбейтуге, қоңын көтеруге пайдалы екендігін жазған. Ал жазда жылқы малының семіріп, қымыз ішкен қазақтардың сән- салтанат құрып қуанышқа бөленетінін жазған.

“Жылнамалар

жинағы”. Қадырғали Қосымұлы Жалайыри (1530 – 1605 жж.) , 1600-1602 жж. жазған еңбегі. Орта ғасырда өмір сүрген қазақтың ғұлама ғалымы Қ.Жалайыри Сырдария бойын мекендеген жалайыр тайпасынан шыққан. Қазақ хандығының Орда сарайында хан кеңесшісі және ханзадалардың тәрбиешісі болып қызмет істеген. Бұл тарихи шығармада қазақ халқының қоныс тепкен жерлері, ондағы қалалар мен қала мәдениеті, Қазақ хандығы мен Қазақ хандарының өмірбаян шежірелері айтылады. Хан, сұлтандар, батырлар мен абыздар және басқа әлеуметтік топтар туралы жазылған. Қазақ хандығының ішкі-сыртқы жағдайлары, заң ережелері

жайында құнды деректер берілген. 1588 жылы қазақ

ханзадасы Ораз-Мұхаммед сұлтанмен бірге Ертіс бойында қаршыға салып жүргенде оларды орыс әскерлері тұтқындап, Мәскеуге алып кетеді. Жалайыри тұтқында отырып жазған “Жылнамалар жинағы” атты еңбегін достықтың белгісі ретінде орыс патшасы Борис Годуновқа сыйға тартып, оның қамқорлық жасауын өтінген.

Әбілғазы шежіресі. Әбілғазы Бахадур ханның әкесі Арабмұхаммед Жошы ханның ұрпағы, Хорезм ханы болған. Хорезм хандығының орталығы Үргеніште туған. Әбілғазы еңбегінің алғы сөзінде 3 түрлі өнерді жақсы меңгергендігін жазады. Біріншісі-әскери өнер, әскери басқару. Екіншісі-ақындық өнер, үшінші-тарихшы ретінде Арабстан, Иран, Тұран, Монғолия сияқты елдердің тарихын меңгерген.1661 жылы “Түрікмен шежіресін”, 1663 жылы “Түрік шежіресі” атты еңбегін жазуға кіріскен. Алайда бұл еңбегін бітіре алмай 1664 жылы қаза болады. Ал шежірені баласы 1665 жылы аяқтап шыққан. Әбілғазы еңбектері шежірелік сипатта жазылған. Түркі дәуірінен бастап,

Шыңғыстың ұрпақтарының тарихын баяндайды. Әбілғазы

шежіресінен қазақ халқының құрамына кірген ру-тайпалар, олардың ертедегі тарихы туралы құнды деректер алуға болады.

6.2.2.5 – көшпелілердің қолданбалы өнер жетістіктерін сипаттау

XVI – XVII ғасырлардағы қазақтардың материалдық мәдениеті

Зерттеу сұрағы: Неліктен киіз үй көшпелілердің материалдық мәдениетінің ең жоғарғы үлгісі деп саналады?

Б Оқушыларға киіз үйдің суреттерін көрсетіп, 5- сыныпта алған білімдерін еске түсіру мақсатында диалог құрыңыз.

Киіз үйдің шығу тарихы туралы не білесіздер?
Киіз үйдің басқа баспаналардан ерекшелігі неде?
Киіз үйді қолданбалы өнердің жарқын бір көрінісі ретінде атай аламыз ба?

Зерттеу сұрақтары:

Киіз үйді көшпелілердің материалдық мәдениетінің жоғарғы үлгісі деп қарастыра аламыз ба?

Зерттеу мен талқылау

Т Төрт топқа төрт тапсырма беріңіз.

Әр топқа тапсырмаларына сай мәтін ұсыныңыз.

Тапсырмалар:

топ:Киіз үйдің жыл мезгілдеріне байланысты шаруашылыққа, тұрмысқа қолайлылығын дәлелдейді.
топ:Киіз үйдің жабдығы (басқұр, желбау, үзік бау, белбау, ши т.б) және олардың қолданылуын

Тарихи концепт (фокус): маңыздылық Қазақтың киіз үй жабдықтары және киіз үй бұйымдары

Сыртқы үш бөлік: шаңырақ, уық, кереге.

Ішкі үш бөлік: түндік, үзік,туырлық,бас құр.

Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін. 5 томдық. ІІ том. Атамұра, 2010.

Казахи: историко- этнографическое исследование. – Алматы, 1995.

Сейдімбек Ақселеу.Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. –Алматы

«Санат» 1997 ж.

Маргулан. А.Х. Казахское народ- ное прикладное искусство /А.Х. Маргулан - Алма-Ата: Онер. - 1986.

Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. – М., 1964.

Муканов М.С. Казахская юрта. – Алма-Ата, 1981.

Киіз туралы мәліметтер http://kivvi.kz/watch/8br5bhluls8e/

Киіз үй туралы бейнематериал: https://www.youtube.com/watch?v= 5vTC7isnZCU

сипаттайды.

топ: Киіз үй жиһаздары және олардың үй ішіндегі орналасу ретін суреттерді пайдалана отырып, макет ішіне орналастырады және маңызын ашады. (кебеже, әбдіре, сандық, асадал, ағаш төсек, адалбақан, қоржын)
топ: Киіз үй төсеніштерінің ою өрнектері және қолданылу ерекшелігін сипаттау. ( алаша, бөстек, киіз, сырмақ, текемет, тұскиіз)

Б/Т Топтар өз зерттеулерін қорғайды. Бір-бірімен ақпарат алмасады. Тыңдаушы топтар өзге топтың берген мәліметтеріне сүйеніп, кесте толтырады.

Интерпретация

Т Қазақстанға келген шетелдік қонақтарға экскурсия ұйымдастырыңыз.

Презентация арқылы қазақ ауылын көрсетіңіз. Әр топ киіз үй туралы қонақтарға таныстырылым жасауы тиіс.

Ауыл көрінісін;
Киіз үйдегі отбасылық ас ішу көрінісі;
Қонаққа құрмет көрсету рәсімдерін.

М Шетелдік қонақтардың алған әсері мен ой пікірін түйіндеп, сабақты қорытындылаңыз.

Үйге тапсырма ретінде «Киіз үй - көшпелілердің материалдық мәдениетінің ең жоғарғы үлгісі »

Әр топты қажетті материалдармен қамтамассыз етіңіз. Мысалы, киіз үй жабдықтары, төсеніштері мен жиһаздарының суреттерін, флипчарт, маркер, түрлі-түсті қағаз, желім т.б.

Топтар кезекпен қорғап жатқан кезде қалған топтар мұқият тыңдап, кестені толтырулары қажет.

Шетелдік қонақ рөлін сомдайтын оқушыларды алдын ала дайындаңыз.

Осы іс-әрекетті туризммен байланыстырыңыз.

Сабақтан тыс тарихи – өлкетану мұражайына және тарихи орындарға экскурсия ұйымдастыруға болады.

Танымдық ойын: http://el.kz/509

	тақырыбында ой толғау жазуды тапсырыңыз.
6.4.1.2 – көшпелілердің шаруашылық	Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығы Зерттеу сұрағы: Көшпелілердің дәстүрлі шаруашылығының ерекшелігі неде?	Тарихи концепт (фокус): дәлел	Ақтамберді жырау туралы мәлімет http://el.kz/m/articles/view/V- %D0%90%D2%9B%D1%82%D0% B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5% D1%80%D0%B4%D1%96- %D0%B6%D1%8B%D1%80%D0 %B0%D1%83-2014-03-31 Ақтамберді жырау http://el.kz/m/articles/view/V- %D0%90%D2%9B%D1%82%D0% B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5% D1%80%D0%B4%D1%96- %D0%B6%D1%8B%D1%80%D0 %B0%D1%83-2014-03-31-0 Қазақ жылқысының тарихы., Тоқтабай А.У Алматыкітап, 2010 ж. З.С.Сейітов. «Қымыз шұбат». – Алматы: Қайнар баспасы, 2005. Қ.Бозымов. «Жылқы және түйе шаруашылығы». – Алматы: Қайнар баспасы, 1993. Матюхин З.П.Тамақтану, гигиена және физиология негіздері (Қымыз). – А: Просвещение, 1999 Қадыров Р.Х., Шакиева Р.А. Жылқы еті -шипалы тағам. – А:
өмірінің	«Арудан асқан жар бар ма,
ерекшеліктерін	Жылқыдан
анықтау
	асқан мал бар ма!» /Ақтамберді жырау/	Ақтамберді жырау туралы қысқаша түсіндірме жасап өтіңіз.
	Б Сыныпқа жылқыға қатысты суреттерді көрсетіп
	диалог құрыңыз: сақ заманының қанатты аттары,
	түркі атты әскері, жайлаудағы жылқылар, қазіргі
	күнгі мемлекетіміздің елтаңбасы, жылқының
	суреті. Оқушыларды ойландырып, ой түйіндеуді
	ұйымдастырыңыз.
	5 сыныпта алған білімдерін жаңғыртыңыз.
	(сақтардың жылқы малын ерекше құдірет тұтқан,
	Түркі қағанатын «жылқы патшалығы» деп атаған).
	Суреттер мен жырдағы үзінді бойынша
	оқушыларды тақырыпты анықтатыңыз.
	Б Миға шабуыл
	«Адам- жылқы мінезді» осы сөз тіркесі арқылы

адам мен жылқы арасындағы байланысты анықтаңыз.

Зерттеу сұрақтары:

Жылқының көшпенділер өміріндегі орны қандай болды?

Б «Жылқы туралы» бейнематериалдын негізінде ақпараттық органайзерді толтырады.

Зерттеу мен талдау

Т Жылқының қасиеттерін анықтау үшін келесі критерийлер арқылы топтарды бөліңіз.

1 топ – жылқы өнімінің емдік қасиеттері.

топ – төрт түлік мал және жылқының басқа малдардан артықшылығы (жүйріктілігі, тазалығы, тебіндеп жайылуы).
топ – жылқыға байланысты айтылған қазақ халқының мақал – мәтелдерін талдайды.

Б/ Т Топтар өздерінің зерттеген мәселелері бойынша сынып алдында қорғайды.

Интерпретация

Оқушылар жылқының қасиеттеріне байланысты қандай ауруға ем болатындығы туралы қорытынды жасайды, көшпелі тұрмыстағы жылқының ролі мен маңызын көрсетеді.Жылқы малының басқа малдардан артықшылығын зерттейді.

Қазіргі кездегі жылқы малының алатын орнын көрсетеді. Жылқы малына байланысты қазақ халқының мақал – мәтелдеріне талдау жасау арқылы жылқының адам өміріндегі орны мен маңызын ашады. Деректі мысалдармен ойын дәлелдейді.

«Қайнар», 1991

Жылқы туралы

https://www.youtube.com/watch?v=

DmxS1y_0hRs http://e-

history.kz/kz/video/view/289#sconte n

Қазақы жылқының қасиеті туралы не білесіз?

https://www.youtube.com/watch?v= S2nz2sZdnTc

Ақтамберді жырау:

Арудан асқан жан бар ма? Жылқыдан асқан мал бар ма? Биенің сүті сары бал Қымыздан асқан дәм бар ма Желіде құлын жусаса Кермеде тұлпар бусанса

Сәні келер ұйқының Жылқы қолдан тайған соң Қызығы көркі құлпында Жігіттің көркі жылқыда

Мақал –мәтелдер:

«Арық атқа қамшы ауыр»

«Тай атқа, ат мұратқа жеткізер»

«Жақсы ат – жанға серік»

«Ат мінбеген ат мінсе, шаба - шаба өлтірер» Тон кимеген тон кисе, сілке – сілке тоздырар

«Мал құлыннан, ақша тиыннан

Т Оқушыларға келесі цитатаны ойлануға беріңіз:

«Батыр сол кезде батыр болады, өзіне лайықты жан серігі – әскери атын тапқан кезде. Бұған дейін ол қаншама жойқын күшін көрсетіп, ерлік жасағанымен батыр деп саналмайды».

Цитата не туралы?
Басты идея қандай?
Тарихта аламан батырларға сай қандай аты аңызға айналған жылқыларды білеміз?

Батырға сай жылқысы болу қажеттігі туралы ойды қозғайды. Батырлар аттарының маңызы және қызметі неде болғаны туралы талқылау ұйымдастырыңыз.

Батырлардың есімдерін тақта арқылы көрсетіп, оларға тиесілі аттарын табуы қажет.

Мысалы, Алпамыс →..., Қобыланды → ..., Ер Тарғын → ..., Қамбар → ... және т.б.

Б Неге Ақтамберді жырау «жылқыдан асқан мал бар ма?...» деп жырлады деген сұраққа әр топ өзінің зерттеген мәселелері негізінде жауап береді.

өседі»

«Жаманға мал бітсе, жақынын танымас»

«Жүгенсіз атпен шаппа»

Жылқыға байланысты қазақ халқының дәстүрлері:

сыйлы қонаққа ат мінгізу, ет асу, күйеу жігіттің қалыңдық алуына алғаш барғанда ат байлауы, ұрыс кезінде жау қоршауында қалған қолбасшыға ат сүйек беріп құтқару және т. б.Спорттық ойын

– сауықтар: Аламан бәй- ге, Бәйге, Құнан бәйге, Жорға жарыс, Көкпар, Аударыспақ, Ат омырауластыру, Ат үстінен тартыс, Қыз қуу, Салма ілу, Күміс ілу.

Бұқар жырау: «Мінген атың айтамын, Ойнай басқан аяқтым, От орнындай тұяқтым, Қиғаш қамыс құлақтым, Саптаяқтай еріндім, Сарымсақтай азулым, Саурысын кере жараған, Кекілін қыздай тараған, Тостаған көзді торыны, Топ тарқамай мін сана».

Мысалы, М. Х. Дулатидің қазақ ханы Қасымның аузынан естіген мына сөздері: «Біз – дала тұрғындарымыз; бізде сирек кездесетін қымбат бұйымдар да, тауарлар да жоқ, біздің басты

байлығымыз жылқы; оның еті

мен терісі біз үшін ең жақсы ас әрі киім, ал біздің ең сүйікті сусынымыз да соның сүтінен дайындалады, біздің жерімізде бау – бақ та, ғимараттар да жоқ; біздің көтеретін жеріміз – мал жайылымы мен үйірлі жылқы, сондықтан біз аттарды қызықтау үшін жылқы үйірлеріне барамыз».

Сабақ жоспары

Сабақты жоспарлаудан бұрын орта мерзімді жоспарды қараңыз. Сабақ жоспарын ұсынылған үлгі негізінде әзірлеуге болады.

Ұзақ мерзімді жоспар бөлімі:	Мектеп:
Күні:	Мұғалімнің аты-жөні:
Сынып:	Қатысқандар саны: Қатыспағандар саны:
Сабақ тақырыбы
Осы сабақта қол жет- кізілетін оқу мақсаттары (оқу бағдарламасына сіл- теме)
Сабақ мақсаттары	Сабақ мақсаттарын анықтап алыңыз. Олар оқу мақсаттарымен (ОМ) бірдей болуы немесе ОМ ұзақ мерзімді сипатта болса, нақты осы сабаққа бейімдел- ген болуы мүмкін (ОМ қол жеткізу үшін бірнеше сабақ қажет болған жағдайда)
Жетістік критерийлері	*Формативті (қалыптастырушы) бағалау (ФБ) бойын- ша мұғалімге арналған әдістемелік нұсқаулықтар* *құжатынан таңдап алынған ОМ үшін жетістік кри- терийлерін көшіріп алыңыз.* *ФБ үшін таңдап алынбаған ОМ үшін жетістік крите- рилерін өзіңіз құрастырыңыз.*
Тілдік мақсаттар	*Тілдік емес пәндер үшін құрастырылады.* *Тілдік мақсаттарды, лексика мен тіркес мысалдарын қоса анықтаңыз* *Пәнге тән лексика мен терминология:* *Диалог пен жазу үшін пайдалы сөздер мен тіркестер:*

Құндылықтарды дарыту		*Осы сабақта балалардың бойына сіңіруге арналған* *кіріктірілген оқу бағдарламасындағы құндылықтар мен ұлттық, жалпыадамзаттық құндылықтарды* *көрсетіңіз.* *Құндылықтарды дарыту … арқылы/көмегімен жүзеге асады (іс-әрекетті және/немесе тақырып мазмұнын сипаттау).*
Пәнаралық байланыстар		*Ықтимал пәнаралық байланысты әріптесіңізбен талқылаңыз немесе дереккөздерге жүгініңіз.* *Сабақта пәнаралық кіріктірілу қалай жүзеге асырыла- тынын көрсетіңіз (іс-әрекет және/немесе мазмұн арқылы)*
АКТ қолдану дағдылары		*Осы сабақта оқушылар қандай АКТ дағдыларын дамы- та алатынын көрсетіңіз*
Бастапқы білім		Оқушылар бастапқыдан нені біледі немесе осы сабақ алдында олар нені білуі керек? (негізгі ұғымдар, фактілер, формулалар, терориялар) *Бұрыннан бар білімді қалай белсендендіре аласыз?*
Сабақ барысы
Сабақтың жо- спарланған кезеңдері	Сабақтағы жоспарланған іс-әрекет		Ресурстар
Сабақтың басы	*Сабақ басында:* *оқушылардың зейінін шоғырландыруға* *оқушылармен бірге сабақ мақсаттарын/ОМ анықтап алуға* *оқушылардың «жақын даму аймағын», сабақ соңында күтілетін нәтижелерді анықтауға* *көңіл бөлу қажет*
Сабақтың ортасы	*Сабақ мақсатына орай бар білімдерді қалы- птастыру мен дағдыларды дамытуға бағыт- талған іс-әрекет.* Іс-әрекет барысында ақпаратты талдау және өңдеу, зерттеу, практикалық жұмыс, пробле- малық жағдаяттарды шешу арқылы оқушы- лардың бойында білім мен дағдылар қалыпта- сады және дамиды

Сабақтың соңы	*Сабақ соңында оқушылар рефлексия жүргізеді:* *нені білдім, нені үйрендім* *нені толық түсінбедім* *немен жұмысты жалғастыру қажет* *Оқушылар өздерінің жұмысы мен сыныпта- старының жұмысын белгілі бір критерийлер бойынша бағалай алады*
Саралау – оқушыларға қалай көбірек қолдау көрсетуді жо- спарлайсыз? Қабілеті жоғары оқушыларға қандай міндет қоюды жоспарлап отырсыз?			Бағалау – оқушылардың материалды меңгеру деңгейін қалай тексеруді жоспарлайсыз?	Денсаулық және қауіпсіздік техникасы- ның сақталуы
Саралау іріктелген тапсырма- лар, нақты бір оқушыдан күтілетін нәтижелер, оқушыға дербес қолдау көрсе- ту, оқу материалдары мен ре- сурстарын оқушылардың жеке қабілеттерін есепке ала оты- рып іріктеу (Гарднердің жиындық зият теориясы) түрінде болуы мүмкін. Саралау уақытты ұтымды пайдалануды есепке ала оты- рып, сабақтың кез-келген кезеңінде қолданыла алады			Бұл бөлімде оқушылардың сабақ барысында үйрен- генін бағалау үшін қолда- натын әдіс-тәсілдеріңізді жазасыз	Денсаулық сақтау техно- логиялары. Сергіту сәттері мен бел- сенді іс-әрекет түрлері. Осы сабақта қолданыла- тын Қауіпсіздік техни- касы ережелерінің тармақтары
*Сабақ бойынша ре- флексия*		Бұл бөлімді сабақ туралы өз пікіріңізді білдіру үшін пайдаланыңыз. Өз сабағыңыз туралы сол жақ бағанда берілген сұрақтарға жауап беріңіз.

Сабақ мақсаттары/оқу мақсаттары дұрыс қойылған ба?

Оқушылардың барлығы ОМ қол жеткізді ме?

Жеткізбесе, неліктен?

Сабақта саралау дұрыс жүргізілді ме?

Сабақтың уақыттық кезеңдері сақталды ма?

Сабақ жоспарынан қандай ауытқулар болды, неліктен?

Жалпы баға

Сабақтың жақсы өткен екі аспектісі (оқыту туралы да, оқу туралы да ойланыңыз)? 1:

Сабақты жақсартуға не ықпал ете алады (оқыту туралы да, оқу туралы да ойла- ныңыз)?

Сабақ барысында сынып туралы немесе жекелеген оқушылардың

жетістік/қиындықтары туралы нені білдім, келесі сабақтарда неге көңіл бөлу қажет?

« Февраль 2026 »
Пн	Вт	Ср	Чт	Пт	Сб	Вс
						1
2	3	4	5	6	7	8
9	10	11	12	13	14	15
16	17	18	19	20	21	22
23	24	25	26	27	28

ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ Оқу жоспары 7-сынып

Похожие публикации: